Nội dung
Chủ đề
Kích thước chữ
Bán tắc ruột là tình trạng ruột bị cản trở một phần, khiến thức ăn và khí lưu thông khó khăn. Triệu chứng gồm đau bụng, chướng bụng, buồn nôn. Dù còn đi ngoài, bệnh có nguy cơ biến chứng.
Bán tắc ruột, còn gọi là tắc ruột không hoàn toàn, là tình trạng một đoạn ruột bị thu hẹp hoặc chặn một phần. Các chất bên trong ruột vẫn có thể đi qua vị trí hẹp nhưng chậm hơn bình thường. Bệnh xuất hiện ở ruột non hoặc ruột già, với nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng khác nhau.
Ở người khỏe mạnh, những đợt co bóp nhịp nhàng của ruột đưa thức ăn đã tiêu hóa, dịch và khí di chuyển về phía trực tràng. Khi gặp chỗ cản trở, các chất có thể ứ lại phía trên, khiến đoạn ruột giãn và tăng co bóp. Đó là lý do người bệnh thường đau quặn từng cơn, bụng căng hoặc buồn nôn.
Bán tắc ruột không phải lúc nào cũng gây triệu chứng liên tục. Tuy nhiên, tình trạng tắc có thể chuyển nặng, đặc biệt khi đoạn ruột bị chèn ép mạch máu. Việc đánh giá mức độ bệnh cần dựa trên thăm khám và xét nghiệm phù hợp.

Bán tắc ruột hay còn gọi là tắc ruột không hoàn toàn
Điểm khác biệt chính nằm ở khả năng lưu thông qua vị trí tắc. Trong bán tắc ruột, một phần khí, dịch hoặc phân vẫn vượt qua được đoạn hẹp. Người bệnh có thể trung tiện, đại tiện ít hoặc thậm chí đi phân lỏng. Ngược lại, tắc hoàn toàn khiến dòng lưu thông bị ngừng, thường dẫn đến nôn, chướng bụng và bí trung đại tiện rõ rệt.
Dù vậy, ở giai đoạn đầu của tắc hoàn toàn, lượng phân và khí nằm dưới vị trí tắc vẫn có thể được thải ra. Do đó, việc còn đi ngoài không đủ để khẳng định chỉ bị bán tắc.
Dính ruột là một trong những nguyên nhân thường gặp của tắc ruột non ở người lớn. Sau phẫu thuật ổ bụng hoặc vùng chậu, mô sẹo có thể tạo thành các dải dính giữa ruột với thành bụng hoặc cơ quan xung quanh. Những dải này đôi khi kéo gập, chèn ép hoặc làm xoắn một đoạn ruột, gây cản trở lưu thông.
Biến chứng dính ruột có thể xuất hiện nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau phẫu thuật. Người từng mổ bụng nên thông báo tiền sử này khi đi khám.
Thoát vị là tình trạng một phần ruột chui qua vị trí yếu của thành bụng, thường gặp ở bẹn, rốn hoặc vùng sẹo mổ. Nếu ruột mắc kẹt trong túi thoát vị, lòng ruột có thể bị ép hẹp. Khi mạch máu cũng bị chèn ép, người bệnh có nguy cơ thoát vị nghẹt, thiếu máu ruột và cần can thiệp cấp cứu.
Khối u nằm trong thành ruột hoặc chèn ép từ bên ngoài có thể làm lòng ruột thu hẹp. Ở đại tràng, ung thư là nguyên nhân cần được loại trừ, nhất là khi người bệnh lớn tuổi, sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu hoặc thay đổi thói quen đại tiện kéo dài.
Ngoài khối u, bệnh Crohn có thể gây viêm mạn tính và hình thành sẹo xơ, dẫn đến hẹp ruột. Viêm túi thừa tái diễn cũng có thể làm một đoạn đại tràng bị hẹp.
Xoắn ruột xảy ra khi một đoạn ruột xoay quanh trục của nó, vừa cản trở dòng lưu thông vừa có thể ảnh hưởng nguồn cấp máu. Lồng ruột là hiện tượng một đoạn ruột chui vào đoạn kế cận, thường gặp ở trẻ nhỏ nhưng cũng có thể xảy ra ở người lớn.
Phân đóng khối có thể gây tắc nghẽn, đặc biệt ở người bị táo bón nặng, nằm lâu hoặc hạn chế vận động.
Người từng phẫu thuật vùng bụng hoặc chậu có nguy cơ liên quan đến dính ruột. Các nhóm khác gồm người có thoát vị, bệnh Crohn, viêm túi thừa, tiền sử xạ trị vùng bụng chậu hoặc khối u đường tiêu hóa. Người cao tuổi có thể gặp tắc đại tràng do khối u hoặc phân đóng khối; trẻ nhỏ có những nguyên nhân đặc thù như lồng ruột.
Ngoài ra, người từng bị tắc ruột có nguy cơ tái phát tùy vào nguyên nhân ban đầu và cách xử lý. Dù không thuộc nhóm nguy cơ kể trên, bất kỳ ai có triệu chứng nghi ngờ cũng nên được đánh giá vì bán tắc ruột có thể xảy ra mà không có tiền sử rõ ràng.
Biểu hiện nổi bật là đau bụng kiểu co thắt, đôi khi đau quặn thành từng đợt. Đau có thể lan tỏa, khó xác định một điểm cố định và thường kèm cảm giác bụng sôi, khó chịu. Một số người nhận thấy triệu chứng rõ hơn sau bữa ăn.
Cần đặc biệt chú ý nếu cơn đau trở nên liên tục, dữ dội hoặc tăng nhanh. Đây có thể là dấu hiệu đoạn ruột đang bị tổn thương, không nên tiếp tục theo dõi ở nhà.
Khí và dịch ứ lại khiến bụng căng, nặng tức, có thể tăng dần trong ngày. Mức độ chướng không giống nhau ở mọi người mà phụ thuộc vị trí tắc, thời gian diễn tiến và lượng chất chứa trong ruột. Chướng bụng kéo dài kèm đau quặn hoặc nôn khác với cảm giác đầy hơi thoáng qua sau ăn.

Người bị bán tắc ruột thường gặp tình trạng chướng bụng, đầy hơi sau khi ăn
Người bệnh có thể buồn nôn, nôn nhiều lần hoặc nhanh no dù ăn ít. Tắc ở đoạn ruột non cao thường gây nôn sớm; tắc ở vị trí thấp có thể làm chướng bụng rõ hơn. Nôn kéo dài khiến cơ thể mất nước, mất điện giải, gây khát, mệt mỏi, chóng mặt và tiểu ít.
Bán tắc ruột có thể gây đại tiện khó, lượng phân giảm, trung tiện ít hoặc cảm giác đi ngoài không hết. Một số người vẫn đi phân lỏng vì chất lỏng còn luồn qua được vị trí hẹp. Vì thế, cả táo bón lẫn tiêu chảy đều không đủ để xác định hay loại trừ bệnh.
Các biểu hiện trên dễ nhầm với khó tiêu, táo bón hoặc hội chứng ruột kích thích. Nếu các dấu hiệu xuất hiện cùng lúc hoặc ngày càng tăng, cần đi khám sớm.
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, vị trí, thời gian tắc và tình trạng cấp máu cho ruột. Ba vấn đề cần đặc biệt lưu ý gồm:
Mất nước và rối loạn điện giải: Nôn, ăn uống kém và dịch ứ trong ruột có thể làm giảm thể tích tuần hoàn, ảnh hưởng chức năng thận. Người bệnh đôi khi cần truyền dịch và theo dõi điện giải tại bệnh viện.
Thiếu máu, hoại tử ruột: Khi mạch máu bị chèn ép, mô ruột không nhận đủ oxy. Nếu kéo dài, đoạn ruột có thể bị hoại tử và cần phẫu thuật cắt bỏ.
Thủng ruột, viêm phúc mạc: Ruột bị tổn thương nghiêm trọng có thể thủng, khiến dịch tiêu hóa và vi khuẩn tràn vào ổ bụng, dẫn đến nhiễm trùng nặng, thậm chí nhiễm trùng huyết.
Người nghi ngờ tắc ruột cần được thăm khám sớm. Đến khoa cấp cứu ngay nếu xuất hiện đau bụng dữ dội hoặc liên tục, bụng căng chướng tăng nhanh, nôn nhiều không thể giữ nước, sốt, tim đập nhanh, choáng hoặc ngất. Bụng cứng, đau tăng khi chạm, tiểu rất ít hay hoàn toàn không thể trung đại tiện kèm đau bụng cũng là những dấu hiệu cảnh báo.
Đặc biệt, khối thoát vị đột ngột đau, căng, không đẩy trở lại được cần được xử trí khẩn cấp.
Trong lúc chờ đánh giá, không tự dùng thuốc nhuận tràng, thụt tháo, cố ăn thật nhiều rau hoặc uống lượng nước lớn để “thông ruột”.
Bác sĩ sẽ tìm hiểu vị trí, thời điểm và tính chất cơn đau, số lần nôn, lần đại tiện hoặc trung tiện gần nhất. Những thông tin về tiền sử phẫu thuật, thoát vị, bệnh viêm ruột, ung thư, thuốc đang sử dụng cũng rất quan trọng.
Khi khám, bác sĩ đánh giá huyết áp, mạch, nhiệt độ, dấu hiệu mất nước, mức độ chướng và đau bụng. Trong một số trường hợp, thăm trực tràng giúp xác định phân đóng khối hoặc dấu hiệu bất thường khác.
Công thức máu, điện giải và chức năng thận giúp đánh giá tác động của nôn, mất nước hoặc tình trạng viêm. Bác sĩ có thể làm thêm xét nghiệm lactate khi nghi ngờ tưới máu ruột bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn biến chứng; cần kết hợp với khám và hình ảnh học.
X-quang bụng có thể thấy các quai ruột giãn hoặc mức hơi dịch, nhưng đôi khi chưa đủ xác định vị trí và nguyên nhân. CT ổ bụng thường cung cấp thông tin chi tiết hơn về đoạn ruột bị tắc, mức độ tắc, khối u, thoát vị và các dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu ruột.
Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc cản quang tan trong nước để đánh giá khả năng lưu thông của ruột.

Chẩn đoán và điều trị bán tắc ruột
Nguyên tắc quan trọng là không trì hoãn phẫu thuật khi xuất hiện dấu hiệu nghẹt, thiếu máu hoặc thủng ruột.
Một số trường hợp bán tắc ruột non, đặc biệt do dính sau mổ và chưa có biến chứng, có thể điều trị không phẫu thuật. Bác sĩ thường cho người bệnh tạm ngừng ăn uống, truyền dịch để bù nước và điều chỉnh điện giải. Khi bụng chướng hoặc nôn nhiều, ống thông mũi - dạ dày có thể được đặt nhằm hút bớt dịch, khí tích tụ.
Trong quá trình theo dõi, nhân viên y tế kiểm tra cơn đau, mạch, huyết áp, lượng nước tiểu, mức độ chướng bụng và kết quả xét nghiệm. Người bệnh có thể được dùng thuốc giảm đau, chống nôn theo chỉ định. Ở trường hợp thích hợp, bác sĩ sử dụng thuốc cản quang tan trong nước để hỗ trợ đánh giá tiến triển của tình trạng tắc.
Nếu triệu chứng không cải thiện, kết quả thăm khám xấu đi hoặc xuất hiện bằng chứng biến chứng, người bệnh cần được đánh giá lại ngay. Thời gian theo dõi và thời điểm chuyển sang can thiệp do bác sĩ quyết định.
Phẫu thuật được cân nhắc nếu ruột có dấu hiệu thiếu máu, nghẹt, thủng, viêm phúc mạc hoặc tắc nghẽn không cải thiện sau điều trị thích hợp. Tùy nguyên nhân, phẫu thuật viên có thể gỡ dính, sửa thoát vị, tháo xoắn, loại bỏ khối u hay cắt đoạn ruột không còn khả năng hồi phục.
Một số người phù hợp với phẫu thuật nội soi; những trường hợp phức tạp có thể phải mổ mở. Sau mổ, bệnh nhân cần được theo dõi chức năng ruột, cân bằng dịch, dinh dưỡng và tình trạng vết mổ.
Nếu tắc liên quan đến Crohn, bác sĩ tiêu hóa sẽ đánh giá hoạt động viêm và mức độ xơ hẹp trước khi chọn thuốc, thủ thuật hay phẫu thuật. Với khối u đại tràng, hướng điều trị có thể bao gồm phẫu thuật và những biện pháp chuyên khoa ung bướu.
Khi đang đau bụng, nôn hoặc chướng bụng nghi do tắc, không cố ăn thêm để lấy sức, uống thật nhiều nước hay bổ sung chất xơ nhằm kích thích ruột.
Khi bác sĩ xác nhận ruột có thể tiếp nhận thức ăn, người bệnh thường được cho ăn trở lại từng bước tùy khả năng dung nạp. Các bữa nhỏ, ăn chậm, nhai kỹ có thể giúp giảm khó chịu. Ở một số giai đoạn, thức ăn mềm như cháo, súp mịn, trứng hoặc cá nấu mềm sẽ dễ sử dụng hơn.
Nếu còn đoạn ruột hẹp, chế độ ít chất xơ hoặc ít cặn có thể được chỉ định tạm thời. Khi đó, rau sống, vỏ và hạt trái cây, ngô, bỏng ngô hoặc các loại hạt nguyên có thể cần hạn chế. Tuy nhiên, không phải tất cả người từng bán tắc đều phải kiêng chất xơ lâu dài; thực đơn cần điều chỉnh theo nguyên nhân và hướng dẫn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.
Sau điều trị, người bệnh cần dùng thuốc đúng đơn, tái khám theo hẹn và lưu ý các triệu chứng như đau quặn, chướng bụng, nôn hoặc giảm trung tiện.
Với người có bệnh Crohn, viêm túi thừa hoặc khối u, kiểm soát bệnh nền là một phần quan trọng trong kế hoạch lâu dài. Người có thoát vị cần được bác sĩ ngoại khoa đánh giá, đặc biệt nếu khối thoát vị đau hoặc thay đổi kích thước.
Tuy vậy, không có món ăn, bài tập hay sản phẩm bổ sung nào được chứng minh có thể làm tan các dải dính ruột đã hình thành. Cách phòng ngừa tốt nhất là xử lý đúng nguyên nhân và theo dõi sát khi triệu chứng xuất hiện trở lại.
Một số trường hợp bán tắc ruột non có thể cải thiện nhờ điều trị bảo tồn tại bệnh viện, không cần phẫu thuật. Người bệnh không nên tự chờ ở nhà khi có đau bụng, chướng và nôn nghi do tắc ruột.
Có. Vì lòng ruột chưa bị bít kín, phân lỏng, dịch hoặc khí vẫn có thể vượt qua đoạn hẹp. Việc vẫn đi ngoài không loại trừ bán tắc hoặc tắc hoàn toàn giai đoạn sớm, nên không thể dùng dấu hiệu này để tự chẩn đoán.
Không. Điều trị bảo tồn có thể phù hợp nếu chưa có dấu hiệu thiếu máu ruột, nghẹt hoặc viêm phúc mạc. Ngược lại, khi xuất hiện biến chứng hoặc không đáp ứng điều trị, phẫu thuật có thể cần thiết.
Kết luận
Bán tắc ruột có thể tiến triển thành tắc hoàn toàn. Khi đau bụng dữ dội, nôn nhiều hay chướng bụng tăng, cần đến bệnh viện ngay. Điều trị đúng nguyên nhân giúp giảm biến chứng, hạn chế tái phát.
Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo không phục vụ điều trị, người bệnh nên đến các cơ sở y tế uy tín để thăm khám.
Xem hệ thống nhà thuốc đối tác của YWAY toàn quốc