Chế Độ Dinh Dưỡng Cho Người Ung Thư Trực Tràng

Chế độ dinh dưỡng cho người ung thư trực tràng cần cung cấp đủ năng lượng, protein và các dưỡng chất cần thiết để duy trì cân nặng, hạn chế mất cơ và hỗ trợ cơ thể chịu đựng quá trình điều trị. Tuy nhiên, không có một thực đơn phù hợp với tất cả bệnh nhân. Chế độ ăn cần thay đổi tùy theo giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và các triệu chứng tiêu hóa đang gặp phải.

Dinh dưỡng có vai trò gì với người ung thư trực tràng?

Ung thư và các phương pháp điều trị như phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng ăn uống và hấp thu dinh dưỡng.

Người bệnh có thể gặp tình trạng chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác, tiêu chảy, táo bón, đau bụng hoặc mệt mỏi. Sau phẫu thuật trực tràng, thói quen đại tiện cũng có thể thay đổi trong một khoảng thời gian.

Nếu lượng thức ăn không đáp ứng nhu cầu của cơ thể, người bệnh dễ bị giảm cân, mất khối cơ và suy dinh dưỡng. Điều này có thể làm cơ thể yếu hơn, giảm khả năng chịu đựng điều trị và kéo dài quá trình hồi phục.

NCI nhấn mạnh rằng dinh dưỡng tốt trong quá trình điều trị ung thư giúp người bệnh duy trì sức mạnh, hạn chế suy dinh dưỡng và hỗ trợ chất lượng cuộc sống. Nhu cầu protein và năng lượng trong giai đoạn này thậm chí có thể cao hơn bình thường.

Vì vậy, mục tiêu quan trọng của dinh dưỡng không phải là tìm một loại thực phẩm có khả năng "tiêu diệt tế bào ung thư", mà là giúp người bệnh có đủ dinh dưỡng để duy trì thể trạng và hoàn thành quá trình điều trị.

Cần xây dựng chế độ ăn để đảm bảo sức khỏe cho người bệnh ung thư đại tràng

Nguyên tắc dinh dưỡng cho người ung thư trực tràng

Chế độ ăn cần được cá nhân hóa dựa trên cân nặng, tình trạng dinh dưỡng, chức năng đường ruột, giai đoạn điều trị và các bệnh lý đi kèm.

Đảm bảo đủ năng lượng

Sụt cân không chủ ý là vấn đề thường gặp ở bệnh nhân ung thư. Do đó, người bệnh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng giảm cân hoặc cắt bỏ nhiều nhóm thực phẩm khi chưa được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn.

Theo hướng dẫn ESPEN, nhu cầu năng lượng ở bệnh nhân ung thư khi chưa thể đo chính xác có thể được ước tính khoảng 25–30 kcal/kg cân nặng/ngày. Tuy nhiên, con số thực tế cần được điều chỉnh theo thể trạng, mức độ vận động, tình trạng dinh dưỡng và diễn biến bệnh.

Người ăn uống kém có thể chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ thay vì cố gắng ăn quá nhiều trong một bữa.

Bổ sung đủ protein

Protein đặc biệt quan trọng trong việc duy trì khối cơ, phục hồi mô sau phẫu thuật và hỗ trợ cơ thể trong quá trình điều trị.

Hướng dẫn ESPEN khuyến nghị lượng protein ở người bệnh ung thư trực tràng nên trên 1 g/kg/ngày và nếu có thể đạt tới khoảng 1,5 g/kg/ngày, nhưng nhu cầu cụ thể cần được cá nhân hóa.

Nguồn protein có thể đến từ cá, thịt nạc, trứng, sữa và chế phẩm từ sữa, đậu phụ, đậu nành hoặc các loại đậu nếu hệ tiêu hóa dung nạp tốt.

Với người mắc bệnh thận hoặc một số bệnh lý chuyển hóa, lượng protein cần được bác sĩ điều chỉnh riêng.

Ăn đa dạng thay vì kiêng khem quá mức

Người bệnh ung thư không cần loại bỏ hoàn toàn tinh bột, thịt, sữa hoặc trái cây nếu không có chỉ định chuyên môn.

Tinh bột cung cấp năng lượng, protein giúp duy trì cơ và phục hồi mô, trong khi rau quả cung cấp vitamin, khoáng chất cùng nhiều hợp chất có lợi.

Tuy nhiên, trong một số thời điểm như tiêu chảy do xạ trị, sau phẫu thuật trực tràng hoặc có nguy cơ tắc ruột, lượng chất xơ có thể cần được giảm tạm thời. Vì vậy, khái niệm "ăn nhiều rau càng tốt" không phải lúc nào cũng phù hợp với người đang điều trị ung thư trực tràng.

Uống đủ nước

Người bệnh cần duy trì đủ dịch để hạn chế mất nước, đặc biệt khi bị tiêu chảy, nôn hoặc có hậu môn nhân tạo.

Nước lọc, canh, súp và các loại đồ uống phù hợp đều có thể góp phần bổ sung dịch. Nếu người bệnh có suy tim, bệnh thận hoặc rối loạn điện giải, lượng nước cần uống phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ.

Người ung thư trực tràng nên ăn gì?

Thực phẩm phù hợp phụ thuộc vào tình trạng đường ruột của từng người. Khi người bệnh đang ăn uống tương đối bình thường và không có tắc ruột, tiêu chảy nặng hoặc hạn chế đặc biệt sau phẫu thuật, chế độ ăn có thể ưu tiên:

• Thực phẩm giàu protein: cá, thịt gà bỏ da, thịt nạc, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ và các sản phẩm từ đậu nành.

• Nguồn tinh bột: cơm, cháo, khoai, mì, bánh mì, yến mạch hoặc ngũ cốc phù hợp với khả năng tiêu hóa.

• Rau củ: ưu tiên chế biến chín nếu đường ruột nhạy cảm; lượng chất xơ được điều chỉnh theo tình trạng đại tiện.

• Trái cây: chuối, táo, lê, đu đủ, cam hoặc những loại người bệnh dung nạp tốt; có thể gọt vỏ hoặc chế biến mềm khi cần.

• Chất béo có lợi: dầu thực vật, cá béo, quả bơ và các loại hạt nếu tiêu hóa tốt.

• Thức ăn giàu năng lượng trong khẩu phần nhỏ: sữa, sữa chua, trứng, phô mai hoặc sản phẩm dinh dưỡng đường uống theo hướng dẫn chuyên môn nếu người bệnh chán ăn, sụt cân.

Trong quá trình điều trị ung thư, NCI lưu ý rằng đôi khi chế độ ăn cần ưu tiên nhiều protein và năng lượng hơn chế độ ăn lành mạnh thông thường nhằm duy trì sức mạnh và hạn chế suy dinh dưỡng.

Người ung thư trực tràng nên hạn chế gì?

Không có một danh sách thực phẩm bắt buộc phải kiêng tuyệt đối cho tất cả bệnh nhân. Tuy nhiên, một số thực phẩm nên được hạn chế vì có thể không có lợi cho sức khỏe hoặc làm triệu chứng đường ruột nặng hơn.

Người bệnh nên hạn chế rượu bia và tránh hút thuốc. Đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ hoặc quá cay có thể làm tăng cảm giác đầy bụng, khó chịu và làm tiêu chảy nặng hơn ở một số người.

Thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội cũng không nên trở thành nguồn protein chính trong chế độ ăn lâu dài.

Các loại đồ uống nhiều đường, bánh kẹo và thực phẩm có giá trị dinh dưỡng thấp nên được sử dụng vừa phải. Tuy nhiên, người bệnh cũng không cần kiêng hoàn toàn đường với mục đích "bỏ đói tế bào ung thư". Cơ thể vẫn cần glucose để hoạt động và việc cắt bỏ quá mức carbohydrate có thể khiến khẩu phần thiếu năng lượng.

Người bệnh cũng không nên tự sử dụng vitamin, khoáng chất, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung với liều cao. ESPEN không khuyến nghị sử dụng vi chất dinh dưỡng liều cao khi không có thiếu hụt cụ thể.

Một số thực phẩm bổ sung và thảo dược còn có khả năng tương tác với hóa trị hoặc các thuốc khác, vì vậy cần trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng.

Người bị ung thư trực tràng nên bỏ thuốc lá

Chế độ ăn khi người bệnh bị tiêu chảy

Tiêu chảy có thể xuất hiện trong quá trình hóa trị và đặc biệt khi xạ trị vùng chậu. Khi đó, chế độ ăn nhiều chất xơ vốn tốt cho sức khỏe bình thường có thể làm số lần đại tiện tăng lên.

Trong giai đoạn tiêu chảy, người bệnh thường được khuyến nghị ăn nhiều bữa nhỏ và tạm thời ưu tiên thực phẩm ít chất xơ như cơm trắng, cháo, mì, bánh mì trắng, khoai tây bỏ vỏ, chuối hoặc táo đã chế biến mềm.

Nên hạn chế đồ chiên nhiều dầu, thức ăn cay, rượu bia, caffeine và các thực phẩm gây đầy hơi. Một số người cũng xuất hiện tình trạng không dung nạp lactose tạm thời nên sữa thông thường có thể khiến tiêu chảy nặng hơn.

Quan trọng nhất là bù nước và điện giải phù hợp. Tiêu chảy kéo dài có thể gây mất nước và rối loạn điện giải, do đó cần thông báo cho bác sĩ nếu tình trạng diễn ra nhiều lần hoặc không cải thiện. NCI cũng khuyến nghị chế độ ít chất xơ tạm thời cùng việc bổ sung dịch khi người bệnh ung thư bị tiêu chảy.

Chế độ ăn khi bị táo bón

Táo bón có thể liên quan đến ít vận động, giảm lượng thức ăn, một số thuốc giảm đau hoặc thuốc chống buồn nôn.

Nếu không có hẹp hoặc tắc ruột, người bệnh có thể tăng dần chất xơ thông qua rau, trái cây, yến mạch, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu, đồng thời uống đủ nước và vận động phù hợp.

Tuy nhiên, nếu khối u làm hẹp lòng ruột, người bệnh đau bụng, chướng bụng, nôn hoặc khó trung tiện, không nên tự ý tăng mạnh chất xơ vì có thể làm tình trạng tắc nghẽn nghiêm trọng hơn.

Người bị ung thư đại tràng kèm táo bón nên bổ sung chất xơ

Chế độ ăn sau phẫu thuật trực tràng

Sau phẫu thuật, chức năng đường ruột cần thời gian để thích nghi. Người bệnh có thể đi ngoài nhiều lần hơn, phân lỏng, đầy hơi hoặc khó kiểm soát đại tiện trong giai đoạn đầu.

Chế độ ăn thường được tăng dần theo khả năng dung nạp và chỉ định của bác sĩ.

Trong vài tuần đầu sau phẫu thuật, một số bệnh nhân được hướng dẫn ăn nhiều bữa nhỏ, nhai kỹ và sử dụng chế độ ít chất xơ tạm thời. Memorial Sloan Kettering Cancer Center khuyến nghị chế độ ăn mềm, ít chất xơ trong những tuần đầu sau một số phẫu thuật ung thư trực tràng để giảm đầy hơi, đau quặn và tăng số lần đại tiện.

Khi đường ruột ổn định, chất xơ có thể được bổ sung trở lại từng bước theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Dinh dưỡng khi xạ trị ung thư trực tràng

Xạ trị vùng trực tràng và vùng chậu có thể kích thích niêm mạc đường ruột, gây tiêu chảy, đau quặn, đầy hơi hoặc đi đại tiện nhiều lần.

Trong giai đoạn xuất hiện triệu chứng, người bệnh có thể cần tạm thời giảm chất xơ và chất béo, lựa chọn thức ăn mềm, dễ tiêu và chia nhỏ các bữa ăn. Memorial Sloan Kettering cũng ghi nhận chế độ ít chất xơ, ít chất béo có thể được sử dụng khi xạ trị ung thư trực tràng gây thay đổi thói quen đại tiện.

Sau khi triệu chứng cải thiện, chế độ ăn có thể được mở rộng dần thay vì duy trì chế độ ít chất xơ lâu dài nếu không cần thiết.

Dinh dưỡng trong thời gian hóa trị

Hóa trị có thể gây chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác, tiêu chảy hoặc táo bón. Vì vậy, mục tiêu dinh dưỡng lúc này thường là ăn được đủ lượng thức ăn cần thiết, thay vì cố gắng xây dựng một khẩu phần "hoàn hảo".

Nếu chán ăn, người bệnh nên ăn vào thời điểm cảm thấy ngon miệng nhất và chia thành nhiều bữa nhỏ. Có thể tăng mật độ năng lượng và protein của món ăn bằng trứng, sữa, đậu phụ hoặc những thực phẩm giàu dinh dưỡng khác.

Nếu buồn nôn, nên ưu tiên thực phẩm ít mùi, không quá nhiều dầu mỡ và tránh để bụng quá đói. ACS cho biết hóa trị có thể gây thay đổi khẩu vị, tiêu chảy, táo bón, buồn nôn và nhiều vấn đề khác ảnh hưởng đến khả năng ăn uống.

Gợi ý thực đơn một ngày cho người ung thư trực tràng

Với người bệnh đang ăn uống ổn định, không bị tiêu chảy, tắc ruột và không có chế độ ăn đặc biệt sau phẫu thuật, một ngày có thể bắt đầu bằng cháo hoặc bánh mì kèm trứng và một khẩu phần sữa vào bữa sáng. Bữa phụ có thể sử dụng sữa chua và trái cây mềm.

Bữa trưa có thể gồm cơm, cá hoặc thịt nạc, rau củ nấu chín và canh. Buổi chiều có thể bổ sung sữa, sinh tố phù hợp hoặc một bữa ăn nhỏ giàu protein.

Bữa tối nên tiếp tục có đủ nguồn tinh bột, protein và rau củ. Nếu người bệnh đang sụt cân hoặc ăn được ít, một bữa phụ trước khi ngủ bằng sữa hoặc sản phẩm dinh dưỡng phù hợp có thể giúp tăng tổng năng lượng trong ngày.

Thực đơn này chỉ mang tính minh họa. Người vừa phẫu thuật, đang tiêu chảy, có hậu môn nhân tạo hoặc nguy cơ tắc ruột cần chế độ ăn khác.

Khi nào người bệnh cần được tư vấn dinh dưỡng?

Người mắc ung thư trực tràng nên được đánh giá dinh dưỡng ngay từ thời điểm chẩn đoán và tiếp tục theo dõi trong quá trình điều trị. ESPEN khuyến nghị thường xuyên đánh giá lượng thức ăn, thay đổi cân nặng và BMI ở người bệnh ung thư.

Đặc biệt cần thông báo với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi người bệnh sụt cân nhanh, ăn uống giảm rõ rệt, tiêu chảy hoặc nôn kéo dài, mất nước, khó nuốt, không thể ăn đủ hoặc cảm thấy ngày càng yếu đi.

Nếu sau phẫu thuật xuất hiện đau bụng tăng dần, bụng chướng, nôn và không trung tiện hoặc đại tiện được, cần thăm khám sớm vì đây có thể là dấu hiệu tắc ruột chứ không đơn thuần là vấn đề dinh dưỡng.