Điều Trị Giãn Đại Tràng Ở Trẻ Sơ Sinh Như Thế Nào?

Giãn đại tràng bẩm sinh là bệnh lý đường tiêu hóa có thể gây tắc ruột và nhiều biến chứng nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh. Phát hiện sớm và điều trị đúng phương pháp giúp hạn chế tổn thương đường ruột, cải thiện khả năng tiêu hóa và bảo vệ sức khỏe của trẻ. Vậy điều trị giãn đại tràng ở trẻ sơ sinh như thế nào? Cùng tìm hiểu các phương pháp điều trị hiện nay qua bài viết dưới đây.

Tổng quan về bệnh giãn đại tràng bẩm sinh

Giãn đại tràng bẩm sinh (bệnh Hirschsprung) là dị tật đường tiêu hóa xảy ra khi một đoạn ruột thiếu các tế bào thần kinh hạch có nhiệm vụ điều khiển nhu động ruột. Điều này khiến đoạn ruột bị ảnh hưởng không thể đẩy phân xuống hậu môn bình thường, dẫn đến tình trạng ứ đọng phân, hơi và giãn đại tràng phía trên.

Bệnh hình thành trong giai đoạn bào thai do quá trình phát triển hệ thần kinh ruột không hoàn chỉnh. Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), bệnh ảnh hưởng đến khoảng 1/5.000 trẻ sơ sinh.

Các dấu hiệu thường gặp bao gồm:

• Chậm đi phân su: Trẻ không đi phân su trong 48 giờ đầu sau sinh.

• Chướng bụng: Bụng căng to do phân và hơi tích tụ.

• Nôn ói: Trẻ nôn nhiều, đôi khi nôn dịch màu xanh.

• Táo bón kéo dài: Trẻ khó hoặc không thể tự đại tiện.

• Bú kém: Trẻ giảm khả năng bú, chậm tăng cân.

Nếu không điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến tắc ruột, viêm ruột liên quan đến Hirschsprung, thủng ruột hoặc nhiễm trùng huyết.

Để chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định chụp đại tràng cản quang, đo áp lực hậu môn - trực tràng hoặc sinh thiết trực tràng. Trong đó, sinh thiết trực tràng là phương pháp quan trọng để xác định tình trạng thiếu tế bào thần kinh hạch.

Điều trị giãn đại tràng bẩm sinh thường kết hợp các biện pháp hỗ trợ ban đầu với phẫu thuật triệt để. Phương pháp cụ thể phụ thuộc vào mức độ tổn thương, tình trạng sức khỏe và các biến chứng của trẻ.

Giãn đại tràng bẩm sinh là bệnh lý không thường gặp ở trẻ

Điều trị nội khoa

Điều trị nội khoa chủ yếu nhằm giảm tình trạng tắc nghẽn, giải phóng phân ứ đọng, duy trì dinh dưỡng và ổn định sức khỏe trước phẫu thuật.

Tuy nhiên, các biện pháp này không thể phục hồi tế bào thần kinh hạch bị thiếu. Vì vậy, điều trị nội khoa chỉ mang tính hỗ trợ, không thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh.

Thụt tháo đại tràng

Thụt tháo đại tràng, hay chính xác hơn là rửa trực tràng - đại tràng, là phương pháp thường được áp dụng để giảm tình trạng ứ đọng phân và hơi ở trẻ mắc bệnh Hirschsprung.

Do đoạn ruột bị bệnh không có nhu động bình thường, phân không thể di chuyển hiệu quả xuống hậu môn, khiến đại tràng phía trên giãn lớn.

Mục đích của rửa đại tràng là giải áp đường ruột, giúp phân và hơi thoát ra ngoài, đồng thời cải thiện tình trạng chướng bụng.

Khi thực hiện, nhân viên y tế đưa một ống thông mềm qua hậu môn vào trực tràng, sử dụng dung dịch natri clorid 0,9% để hỗ trợ làm sạch phân ứ đọng.

Phương pháp này mang lại một số lợi ích:

• Giảm chướng bụng, khó chịu do phân và hơi tích tụ.

• Hỗ trợ cải thiện khả năng bú và dung nạp thức ăn.

• Giảm tình trạng ứ đọng phân trong đại tràng.

• Hỗ trợ kiểm soát nguy cơ viêm ruột trước phẫu thuật.

Tần suất thực hiện tùy thuộc vào mức độ tắc nghẽn và khả năng giải áp của trẻ. Một số trường hợp cần rửa đại tràng thường xuyên trong thời gian chờ phẫu thuật.

Lưu ý: Rửa đại tràng cần được thực hiện đúng kỹ thuật để tránh tổn thương niêm mạc hoặc thủng ruột. Cha mẹ chỉ nên thực hiện tại nhà khi có chỉ định, được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp và đánh giá đủ khả năng thực hiện an toàn.

Nong hậu môn

Nong hậu môn là thủ thuật sử dụng dụng cụ chuyên dụng nhằm mở rộng ống hậu môn hoặc vị trí bị hẹp, giúp cải thiện khả năng lưu thông phân.

Tuy nhiên, nguyên nhân chính của bệnh Hirschsprung là thiếu tế bào thần kinh hạch ở thành ruột, không phải tình trạng hẹp hậu môn đơn thuần. Vì vậy, nong hậu môn không phải phương pháp điều trị thường quy trước phẫu thuật và không thể chữa khỏi bệnh.

Trong thực hành lâm sàng, phương pháp này chủ yếu được cân nhắc khi trẻ xuất hiện tình trạng hẹp hậu môn hoặc hẹp miệng nối sau phẫu thuật.

Nếu có chỉ định, bác sĩ sẽ lựa chọn dụng cụ phù hợp, thực hiện nhẹ nhàng và theo dõi các dấu hiệu bất thường như đau, chảy máu hoặc tổn thương niêm mạc.

Theo hướng dẫn ERNICA cập nhật năm 2026, nong hậu môn định kỳ với mục đích phòng ngừa hẹp sau phẫu thuật Hirschsprung không được khuyến cáo thường quy vì chưa có bằng chứng đầy đủ về hiệu quả.

Do đó, cha mẹ không nên tự ý nong hậu môn cho trẻ khi chưa được bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.

Hỗ trợ toàn trạng

Hỗ trợ toàn trạng là bước quan trọng nhằm ổn định sức khỏe, hạn chế biến chứng và tạo điều kiện thuận lợi cho phẫu thuật.

Trẻ mắc bệnh Hirschsprung có thể bị mất nước, rối loạn điện giải, suy dinh dưỡng hoặc nhiễm trùng do tình trạng tắc nghẽn đường ruột kéo dài.

Các biện pháp hỗ trợ thường bao gồm:

Bù nước và điện giải

Trẻ nôn nhiều, bú kém hoặc mất nước có thể cần truyền dịch và bổ sung điện giải. Bác sĩ sẽ điều chỉnh lượng dịch dựa trên cân nặng, tình trạng lâm sàng và kết quả xét nghiệm.

Hỗ trợ dinh dưỡng

Dinh dưỡng đầy đủ giúp trẻ duy trì thể trạng và phục hồi tốt hơn. Nếu đường ruột được giải áp hiệu quả, trẻ có thể tiếp tục bú mẹ theo hướng dẫn.

Trường hợp tắc ruột nghiêm trọng hoặc không dung nạp thức ăn, bác sĩ có thể chỉ định tạm ngừng ăn qua đường miệng và hỗ trợ dinh dưỡng bằng phương pháp khác.

Giải áp dạ dày

Ở trẻ chướng bụng nặng hoặc nôn liên tục, bác sĩ có thể đặt ống thông dạ dày để hút dịch và khí ứ đọng, giúp giảm áp lực trong đường tiêu hóa.

Kiểm soát nhiễm trùng

Viêm ruột liên quan đến Hirschsprung là biến chứng nguy hiểm, có thể xuất hiện trước hoặc sau phẫu thuật.

Khi trẻ có biểu hiện sốt, bụng chướng tăng nhanh, tiêu chảy bất thường, nôn ói hoặc lừ đừ, cần được đưa đến bệnh viện ngay.

Tùy mức độ nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định kháng sinh, truyền dịch, rửa đại tràng và các biện pháp hồi sức cần thiết.

Làm hậu môn nhân tạo

Làm hậu môn nhân tạo là biện pháp phẫu thuật tạm thời, không thuộc điều trị nội khoa, nhưng có thể được chỉ định trong giai đoạn ổn định bệnh trước phẫu thuật triệt để.

Thủ thuật này tạo một lỗ mở trên thành bụng, đưa một phần ruột ra ngoài để phân thoát vào túi chứa chuyên dụng, giúp giảm áp lực lên đoạn ruột bị tắc nghẽn.

Bác sĩ có thể cân nhắc làm hậu môn nhân tạo khi:

• Trẻ bị tắc ruột nặng, không thể giải áp hiệu quả bằng rửa đại tràng.

• Xuất hiện viêm ruột nghiêm trọng không đáp ứng điều trị bảo tồn.

• Có biến chứng thủng ruột hoặc nhiễm trùng nặng.

• Tổn thương ảnh hưởng đến đoạn ruột dài.

• Sức khỏe của trẻ chưa cho phép phẫu thuật triệt để ngay.

Sau thủ thuật, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cha mẹ vệ sinh vùng da quanh lỗ mở, thay túi chứa phân và theo dõi các dấu hiệu bất thường.

Trong phần lớn trường hợp, hậu môn nhân tạo chỉ mang tính tạm thời. Khi tình trạng sức khỏe ổn định, bác sĩ sẽ đánh giá khả năng thực hiện phẫu thuật kéo ruột và đóng hậu môn nhân tạo.

Thời điểm phẫu thuật tiếp theo phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của từng trẻ.

Điều trị nội khoa không giúp hoàn toàn khỏi bệnh giãn đại tràng

Phẫu thuật điều trị triệt để

Phẫu thuật là phương pháp điều trị triệt để bệnh giãn đại tràng bẩm sinh, giúp loại bỏ hoặc loại trừ khỏi đường lưu thông phân đoạn ruột không có tế bào thần kinh hạch.

Mục tiêu của phẫu thuật là đưa phần ruột có chức năng thần kinh bình thường xuống nối với ống hậu môn, tạo điều kiện cho trẻ đại tiện qua đường tự nhiên.

Các phương pháp phẫu thuật phổ biến

Hiện nay, phẫu thuật kéo ruột (pull-through) là phương pháp điều trị chính. Tùy đặc điểm tổn thương, bác sĩ có thể lựa chọn một trong những kỹ thuật sau:

Phẫu thuật Soave

Bác sĩ loại bỏ lớp niêm mạc của đoạn trực tràng bị bệnh, sau đó kéo phần ruột lành xuống qua bao cơ trực tràng được giữ lại và nối với ống hậu môn.

Kỹ thuật này giúp bảo tồn một số cấu trúc giải phẫu vùng chậu và có thể được thực hiện qua đường hậu môn trong những trường hợp phù hợp.

Phẫu thuật Swenson

Phương pháp này loại bỏ đoạn trực tràng và đại tràng không có tế bào thần kinh hạch, sau đó nối đoạn ruột lành với ống hậu môn.

Trong quá trình thực hiện, bác sĩ cần bảo vệ các cấu trúc thần kinh và cơ quan xung quanh nhằm hạn chế biến chứng.

Phẫu thuật Duhamel

Kỹ thuật Duhamel đưa đoạn ruột lành xuống phía sau trực tràng còn giữ lại và tạo đường nối giúp phân lưu thông.

Phương pháp này được lựa chọn tùy theo đặc điểm giải phẫu, mức độ tổn thương và đánh giá của bác sĩ.

Ngoài ra, phẫu thuật có thể được thực hiện qua đường hậu môn, nội soi hoặc mổ mở. Không có một kỹ thuật duy nhất phù hợp với tất cả trường hợp.

Thời điểm phẫu thuật

Thời điểm phẫu thuật phụ thuộc vào mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của trẻ.

Với trẻ sơ sinh có thể trạng ổn định, không xuất hiện biến chứng nghiêm trọng và được giải áp đường ruột hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật triệt để ngay trong giai đoạn sơ sinh.

Ngược lại, nếu trẻ bị viêm ruột nặng, thủng ruột hoặc nhiễm trùng, bác sĩ thường ưu tiên điều trị ổn định trước khi phẫu thuật.

Một số trẻ cần điều trị qua nhiều giai đoạn, bao gồm làm hậu môn nhân tạo tạm thời, phẫu thuật kéo ruột và đóng hậu môn nhân tạo khi điều kiện cho phép.

Chăm sóc trẻ sau phẫu thuật

Chăm sóc sau phẫu thuật đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi chức năng tiêu hóa và phòng ngừa biến chứng.

Cha mẹ cần chú ý:

• Theo dõi đại tiện: Quan sát tần suất đi ngoài, tính chất phân và biểu hiện khó đại tiện.

• Vệ sinh hậu môn: Làm sạch nhẹ nhàng, hạn chế kích ứng da do trẻ có thể đi ngoài nhiều lần.

• Đảm bảo dinh dưỡng: Cho trẻ bú theo hướng dẫn của bác sĩ, điều chỉnh lượng ăn phù hợp với khả năng dung nạp.

• Theo dõi vết mổ: Phát hiện tình trạng sưng, đỏ, chảy dịch hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.

• Tái khám định kỳ: Kiểm tra chức năng đại tiện, tình trạng dinh dưỡng và sự phát triển của trẻ.

Mặc dù phần lớn trẻ cải thiện đáng kể sau phẫu thuật, một số trường hợp vẫn có thể bị táo bón, són phân, hẹp miệng nối hoặc viêm ruột liên quan đến Hirschsprung.

Đặc biệt, nếu trẻ xuất hiện sốt, chướng bụng tăng nhanh, nôn dịch xanh, tiêu chảy nhiều, phân có máu hoặc lừ đừ, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được kiểm tra.

Việc theo dõi lâu dài tại chuyên khoa ngoại nhi giúp phát hiện sớm các bất thường và hỗ trợ trẻ phát triển khỏe mạnh.