Những Điều Cần Biết Về Lactose

Lactose là loại đường tự nhiên có trong sữa và nhiều sản phẩm từ sữa. Để hấp thu lactose, cơ thể cần enzyme lactase tại ruột non. Khi lượng enzyme này không đủ, lactose có thể không được tiêu hóa hoàn toàn, dẫn đến đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy. Hiểu rõ lactose giúp mỗi người lựa chọn thực phẩm phù hợp và tránh kiêng sữa không cần thiết.

Lactose là gì?

Lactose là một loại carbohydrate thuộc nhóm đường đôi, hay disaccharide. Phân tử lactose được cấu tạo từ hai loại đường đơn là:

• Glucose.

• Galactose.

Lactose được tìm thấy chủ yếu trong sữa của động vật có vú, bao gồm sữa bò, sữa dê và sữa mẹ. Do đó, đây là một nguồn carbohydrate quan trọng trong giai đoạn đầu đời.

Khác với glucose có thể được hấp thu trực tiếp qua thành ruột, lactose phải được phân giải thành glucose và galactose trước khi cơ thể sử dụng.

Quá trình này phụ thuộc vào enzyme lactase nằm trên bề mặt niêm mạc ruột non.

Nếu cơ thể có đủ lactase, lactose thường được tiêu hóa và hấp thu mà không gây triệu chứng. Ngược lại, khi lactase giảm, một phần lactose có thể đi xuống đại tràng ở dạng chưa được tiêu hóa.

Lactose là một loại carbohydrate được phân giải thành glucose cung cấp năng lượng cho cơ thể

Lactose được tiêu hóa như thế nào?

Sau khi uống sữa hoặc ăn thực phẩm chứa lactose, thức ăn đi qua dạ dày và xuống ruột non.

Tại ruột non, enzyme lactase sẽ phân tách lactose thành glucose và galactose. Hai loại đường đơn này sau đó được hấp thu qua thành ruột vào máu để cơ thể sử dụng làm năng lượng hoặc tham gia các quá trình chuyển hóa khác.

Quá trình có thể được hiểu đơn giản như sau:

Lactose → lactase phân giải → glucose + galactose → hấp thu tại ruột non.

Nếu hoạt động của lactase không đủ, lactose sẽ không được phân giải hoàn toàn.

Phần lactose còn lại tiếp tục đi xuống đại tràng. Tại đây, vi khuẩn đường ruột lên men lactose và tạo ra khí như hydro, carbon dioxide và các sản phẩm chuyển hóa khác.

Đồng thời, lactose chưa được hấp thu có thể kéo nước vào lòng ruột. Đây là lý do người không dung nạp lactose thường gặp các triệu chứng như:

• Đầy hơi.

• Sôi bụng.

• Xì hơi nhiều.

• Đau quặn bụng.

• Tiêu chảy.

Mức độ triệu chứng phụ thuộc vào lượng lactose đã tiêu thụ, lượng enzyme lactase còn lại và khả năng dung nạp của từng người.

Lactose có vai trò gì đối với cơ thể?

Lactose không chỉ đơn thuần là một loại đường trong sữa mà còn có một số vai trò dinh dưỡng.

Cung cấp năng lượng

Lactose sau khi được phân giải thành glucose và galactose có thể được cơ thể sử dụng để tạo năng lượng.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với trẻ sơ sinh, bởi sữa là nguồn dinh dưỡng chính trong những tháng đầu đời.

Cung cấp galactose

Galactose là một thành phần tham gia vào nhiều quá trình sinh học trong cơ thể, bao gồm hình thành một số cấu trúc của tế bào.

Ở trẻ nhỏ, galactose cũng tham gia vào quá trình phát triển của hệ thần kinh và nhiều mô khác.

Hỗ trợ hấp thu một số khoáng chất

Lactose trong chế độ ăn có thể góp phần tạo môi trường thuận lợi cho việc hấp thu một số khoáng chất trong đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, lợi ích dinh dưỡng của sữa không chỉ đến từ lactose. Sữa còn cung cấp protein, canxi, vitamin B12, phospho và nhiều dưỡng chất khác.

Vì vậy, người không dung nạp lactose không nhất thiết phải loại bỏ toàn bộ các sản phẩm từ sữa nếu vẫn có thể lựa chọn những sản phẩm phù hợp.

Lactose có trong những thực phẩm nào?

Nguồn lactose phổ biến nhất là sữa động vật và các sản phẩm chế biến từ sữa.

Một số thực phẩm thường chứa lactose gồm:

• Sữa bò.

• Sữa dê.

• Sữa đặc.

• Sữa bột.

• Kem.

• Một số loại sữa chua.

• Phô mai tươi.

• Kem sữa.

• Bơ sữa và một số sản phẩm chế biến từ sữa.

Tuy nhiên, hàm lượng lactose giữa các sản phẩm không giống nhau.

Sữa tươi thường chứa lượng lactose đáng kể, trong khi một số loại phô mai cứng có lượng lactose khá thấp do lactose đã bị loại bỏ hoặc phân giải trong quá trình sản xuất và lên men.

Sữa chua cũng thường được nhiều người không dung nạp lactose dung nạp tốt hơn sữa tươi vì vi khuẩn lên men đã sử dụng một phần lactose.

Ngoài các sản phẩm sữa rõ ràng, lactose đôi khi còn xuất hiện trong thực phẩm chế biến như:

• Bánh quy.

• Bánh ngọt.

• Ngũ cốc ăn sáng.

• Sốt kem.

• Một số loại thực phẩm đóng gói.

• Thịt chế biến.

• Một số loại thuốc hoặc thực phẩm bổ sung sử dụng lactose làm tá dược.

Người cần hạn chế lactose nên đọc kỹ thành phần sản phẩm thay vì chỉ dựa vào tên gọi.

Lactose có trong sữa và các sản phẩm làm từ sữa

Không dung nạp lactose là gì?

Không dung nạp lactose là tình trạng cơ thể không tiêu hóa được hoàn toàn lactose do thiếu hoặc giảm hoạt động của enzyme lactase.

Đây không phải là tình trạng dị ứng.

Khi lượng lactose vượt quá khả năng tiêu hóa của ruột non, lactose sẽ xuống đại tràng và bị vi khuẩn lên men, gây ra các triệu chứng đường tiêu hóa.

Không dung nạp lactose có mức độ rất khác nhau.

Có người vẫn uống được một cốc sữa nhỏ mà không gặp vấn đề. Người khác có thể đầy bụng hoặc tiêu chảy ngay cả khi sử dụng lượng lactose tương đối thấp.

Vì vậy, không phải tất cả người không dung nạp lactose đều cần kiêng hoàn toàn sữa.

Tại sao cơ thể bị thiếu enzyme lactase?

Có nhiều nguyên nhân khác nhau khiến hoạt động của lactase giảm.

Giảm lactase theo tuổi

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, lactase thường hoạt động mạnh để giúp tiêu hóa sữa.

Ở nhiều người, hoạt động của enzyme này giảm dần sau thời kỳ cai sữa. Khi lượng lactase giảm đến mức không đủ để xử lý lượng lactose trong chế độ ăn, các triệu chứng có thể xuất hiện.

Đây là dạng không dung nạp lactose thường gặp nhất.

Không dung nạp lactose thứ phát

Một số bệnh lý hoặc tổn thương niêm mạc ruột non có thể làm giảm tạm thời hoạt động của lactase.

Tình trạng này có thể xuất hiện sau:

• Viêm dạ dày – ruột.

• Tiêu chảy kéo dài.

• Một số bệnh lý viêm đường ruột.

• Bệnh celiac.

• Một số nhiễm trùng đường tiêu hóa.

• Tổn thương niêm mạc ruột do bệnh lý hoặc điều trị.

Khi ruột hồi phục, khả năng tiêu hóa lactose có thể cải thiện trở lại.

Đây là lý do một số người trước đây uống sữa bình thường nhưng sau một đợt rối loạn tiêu hóa lại xuất hiện đầy bụng hoặc tiêu chảy khi uống sữa.

Thiếu lactase bẩm sinh

Đây là tình trạng hiếm gặp, trong đó trẻ sinh ra gần như không có khả năng sản xuất lactase.

Trẻ có thể bị tiêu chảy nghiêm trọng ngay từ khi bắt đầu bú sữa chứa lactose.

Trường hợp này cần được chẩn đoán và quản lý y tế sớm.

Trẻ sinh non

Hoạt động lactase tăng mạnh vào những tuần cuối của thai kỳ. Vì vậy, một số trẻ sinh non có thể tạm thời có lượng lactase thấp hơn trẻ sinh đủ tháng.

Khả năng dung nạp lactose thường cải thiện khi ruột trưởng thành hơn.

Triệu chứng không dung nạp lactose

Các triệu chứng thường xuất hiện sau khi ăn hoặc uống thực phẩm chứa lactose, thường trong vòng vài chục phút đến vài giờ.

Biểu hiện phổ biến gồm:

• Đầy hơi.

• Chướng bụng.

• Xì hơi nhiều.

• Sôi bụng.

• Đau hoặc co thắt bụng.

• Tiêu chảy.

• Buồn nôn.

• Cảm giác khó chịu sau khi uống sữa.

Mức độ triệu chứng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

• Lượng lactose đã ăn hoặc uống.

• Mức độ thiếu enzyme lactase.

• Tốc độ làm rỗng dạ dày.

• Thành phần bữa ăn.

• Hệ vi sinh đường ruột.

• Mức độ nhạy cảm của đường tiêu hóa.

Do đó, cùng một lượng sữa nhưng hai người không dung nạp lactose có thể có phản ứng rất khác nhau.

Không dung nạp lactose gây đầy bụng chướng khí

Không dung nạp lactose được chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc hỏi về triệu chứng và mối liên quan giữa triệu chứng với các thực phẩm chứa sữa.

Một số phương pháp có thể được sử dụng gồm:

Theo dõi chế độ ăn

Người bệnh có thể được yêu cầu ghi lại thực phẩm đã ăn và các triệu chứng xuất hiện sau đó.

Việc tạm giảm lactose trong thời gian ngắn rồi đánh giá sự thay đổi triệu chứng cũng có thể giúp định hướng nguyên nhân.

Tuy nhiên, không nên tự loại bỏ toàn bộ sữa trong thời gian dài nếu chưa có lý do rõ ràng.

Nghiệm pháp hơi thở hydro

Đây là một phương pháp thường được sử dụng để đánh giá khả năng hấp thu lactose.

Người bệnh uống một lượng lactose xác định, sau đó lượng hydro trong hơi thở được đo theo thời gian.

Nếu lactose không được hấp thu tốt và bị vi khuẩn đại tràng lên men, lượng hydro trong hơi thở có thể tăng.

Các xét nghiệm khác

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cần đánh giá thêm nếu nghi ngờ bệnh celiac, bệnh viêm ruột hoặc một nguyên nhân khác gây tổn thương ruột non.

Không dung nạp lactose có cần kiêng hoàn toàn sữa không?

Không nhất thiết.

Phần lớn người không dung nạp lactose vẫn có thể sử dụng một lượng lactose nhất định mà không xuất hiện triệu chứng đáng kể.

Khả năng dung nạp của mỗi người khác nhau.

Một số người có thể uống một lượng nhỏ sữa cùng bữa ăn. Một số khác dung nạp tốt sữa chua hoặc phô mai nhưng lại khó chịu khi uống sữa tươi.

Vì vậy, mục tiêu thường không phải là loại bỏ hoàn toàn lactose mà là tìm mức lactose cơ thể có thể dung nạp.

Kiêng toàn bộ sữa trong thời gian dài mà không có kế hoạch thay thế dinh dưỡng có thể làm giảm lượng canxi, protein và một số vitamin trong khẩu phần.

Người không dung nạp lactose nên ăn uống thế nào?

Có thể áp dụng một số nguyên tắc sau:

Chia lượng sữa thành nhiều lần

Thay vì uống một cốc sữa lớn, có thể thử lượng nhỏ hơn và chia thành nhiều thời điểm trong ngày.

Lượng lactose nhỏ thường dễ dung nạp hơn.

Uống sữa cùng bữa ăn

Sử dụng sữa cùng với các thực phẩm khác có thể làm quá trình tiêu hóa diễn ra chậm hơn và giúp một số người dung nạp lactose tốt hơn.

Chọn sữa không lactose

Sữa không lactose là sữa trong đó lactose đã được phân giải bằng enzyme lactase.

Sản phẩm vẫn có thể cung cấp protein, canxi và nhiều dưỡng chất tương tự sữa thông thường nhưng thường dễ tiêu hóa hơn đối với người thiếu lactase.

Sử dụng sữa chua

Nhiều người không dung nạp lactose vẫn có thể ăn sữa chua.

Các vi khuẩn lên men trong sữa chua có thể giúp phân giải một phần lactose, do đó lượng lactose mà cơ thể phải xử lý có thể thấp hơn.

Chọn một số loại phô mai

Các loại phô mai lâu năm thường chứa ít lactose hơn sữa tươi.

Tuy nhiên, hàm lượng lactose phụ thuộc vào từng sản phẩm nên vẫn cần theo dõi phản ứng của cơ thể.

Sử dụng enzyme lactase khi phù hợp

Một số sản phẩm bổ sung enzyme lactase có thể được sử dụng trước khi ăn thực phẩm chứa lactose.

Hiệu quả có thể khác nhau giữa từng người.

Khi nào nên đi khám?

Nếu chỉ đầy hơi nhẹ sau khi uống nhiều sữa, người bệnh có thể theo dõi và điều chỉnh lượng lactose.

Tuy nhiên, nên đi khám nếu có:

• Tiêu chảy kéo dài.

• Đau bụng thường xuyên.

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.

• Đi ngoài ra máu.

• Nôn kéo dài.

• Thiếu máu.

• Trẻ nhỏ chậm tăng trưởng.

• Triệu chứng xuất hiện dù đã tránh lactose.

• Các biểu hiện dị ứng như nổi mề đay, sưng môi, khó thở.

Những triệu chứng này có thể không chỉ do không dung nạp lactose mà còn liên quan đến các bệnh lý đường tiêu hóa khác.