Mất Cân Bằng Hệ Vi Sinh Đường Ruột Là Gì? Nguyên Nhân Và Cách Cải Thiện

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột xảy ra khi thành phần hoặc hoạt động của cộng đồng vi sinh vật trong đường tiêu hóa thay đổi theo hướng bất lợi. Tình trạng này có thể liên quan đến đầy bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc khó chịu tiêu hóa. Tuy nhiên, đây không phải một bệnh lý đơn lẻ và cần được đánh giá cùng các nguyên nhân tiêu hóa khác nếu triệu chứng kéo dài.

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột là gì?

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, còn gọi là dysbiosis, là tình trạng hệ sinh thái vi sinh vật trong đường tiêu hóa bị thay đổi về thành phần, số lượng hoặc chức năng.

Ở trạng thái bình thường, đường ruột chứa một cộng đồng vi sinh vật rất đa dạng gồm vi khuẩn, virus, nấm và nhiều vi sinh vật khác. Chúng cùng tồn tại và tham gia vào quá trình tiêu hóa, chuyển hóa, bảo vệ niêm mạc cũng như điều hòa miễn dịch.

Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, một số nhóm vi sinh vật có thể giảm đi, trong khi những nhóm khác phát triển quá mức. Sự đa dạng của hệ vi sinh cũng có thể suy giảm.

Tuy nhiên, không có một công thức duy nhất xác định thế nào là “hệ vi sinh hoàn hảo”. Thành phần vi sinh đường ruột khác nhau đáng kể giữa từng người và có thể thay đổi theo tuổi, chế độ ăn, thuốc sử dụng, môi trường và tình trạng sức khỏe.

Số lượng vi sinh không đồng đều gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Nguyên nhân gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Có nhiều yếu tố có thể làm thay đổi môi trường vi sinh trong đường tiêu hóa.

Sử dụng kháng sinh

Kháng sinh có tác dụng tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn gây bệnh nhưng đồng thời có thể ảnh hưởng đến nhiều vi khuẩn bình thường trong đường ruột.

Sau một đợt điều trị, số lượng và sự đa dạng của một số nhóm vi khuẩn có thể giảm. Hệ vi sinh thường có khả năng phục hồi theo thời gian, nhưng mức độ và tốc độ phục hồi khác nhau giữa từng người.

Việc sử dụng kháng sinh không cần thiết hoặc kéo dài còn có thể tạo điều kiện cho một số vi khuẩn có hại phát triển quá mức.

Chế độ ăn thiếu chất xơ

Chất xơ là nguồn dinh dưỡng quan trọng cho nhiều vi khuẩn trong đại tràng.

Khi khẩu phần thường xuyên thiếu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu, nguồn nguyên liệu để vi khuẩn lên men bị giảm.

Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo ra các axit béo chuỗi ngắn như butyrate, vốn có vai trò quan trọng đối với tế bào niêm mạc đại tràng.

Chế độ ăn thiếu đa dạng

Không chỉ lượng chất xơ mà sự đa dạng của nguồn thực phẩm cũng có ý nghĩa đối với hệ vi sinh.

Nếu chế độ ăn chỉ xoay quanh một số ít thực phẩm, hệ vi sinh có thể nhận được ít loại carbohydrate và dưỡng chất khác nhau hơn.

Ngược lại, khẩu phần đa dạng với nhiều loại rau, củ, quả, đậu, hạt và ngũ cốc thường cung cấp nhiều loại chất xơ cho các nhóm vi sinh vật khác nhau.

Ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến

Chế độ ăn nhiều đồ ăn nhanh, thực phẩm đóng gói, bánh kẹo và các sản phẩm siêu chế biến thường có ít chất xơ và nhiều chất béo, đường hoặc muối.

Một chế độ ăn như vậy có thể không thuận lợi cho sự đa dạng của hệ vi sinh nếu kéo dài.

Tuy nhiên, không nên quy tình trạng mất cân bằng vi sinh cho một loại thực phẩm đơn lẻ mà cần đánh giá tổng thể chế độ ăn.

Nhiễm trùng đường tiêu hóa

Tiêu chảy do virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng có thể làm thay đổi tạm thời môi trường trong ruột.

Trong giai đoạn nhiễm trùng, một số nhóm vi khuẩn bình thường có thể giảm trong khi các vi sinh vật khác tăng lên.

Phần lớn trường hợp hệ vi sinh có thể phục hồi dần sau khi bệnh được kiểm soát, nhưng một số người có thể tiếp tục gặp rối loạn tiêu hóa trong thời gian sau đó.

Căng thẳng kéo dài

Hệ thần kinh và đường ruột có mối liên hệ hai chiều thông qua trục ruột – não.

Stress kéo dài có thể ảnh hưởng đến nhu động ruột, hormone, hệ miễn dịch và thói quen ăn uống, từ đó gián tiếp tác động đến môi trường vi sinh.

Tuy nhiên, căng thẳng không phải nguyên nhân duy nhất gây mất cân bằng hệ vi sinh.

Thiếu ngủ và sinh hoạt thất thường

Nhịp sinh học của cơ thể có mối liên quan với hoạt động của hệ tiêu hóa.

Thiếu ngủ kéo dài, thường xuyên thức khuya hoặc lịch ăn uống thất thường có thể tác động đến chuyển hóa và môi trường đường ruột.

Tuổi tác

Hệ vi sinh thay đổi tự nhiên theo từng giai đoạn của cuộc đời.

Ở trẻ nhỏ, microbiome vẫn đang trong quá trình hình thành. Ở người cao tuổi, chế độ ăn, sức khỏe, thuốc sử dụng và hoạt động thể chất thay đổi có thể ảnh hưởng đến thành phần hệ vi sinh.

Một số bệnh lý đường tiêu hóa

Nhiều bệnh tiêu hóa có liên quan đến thay đổi hệ vi sinh, chẳng hạn:

• Bệnh Crohn.

• Viêm loét đại tràng.

• Hội chứng ruột kích thích.

• Nhiễm trùng đường ruột.

• Một số rối loạn chuyển hóa.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, vẫn chưa xác định được thay đổi hệ vi sinh là nguyên nhân, hậu quả hay cả hai của bệnh.

Dấu hiệu mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Không có một triệu chứng nào đủ đặc hiệu để khẳng định một người bị mất cân bằng hệ vi sinh.

Một số biểu hiện thường được nhắc đến gồm:

Đầy bụng và chướng hơi

Quá trình lên men thức ăn trong đại tràng tạo ra khí.

Khi hệ vi sinh và khả năng tiêu hóa thay đổi, lượng khí có thể tăng lên khiến người bệnh cảm thấy đầy bụng hoặc chướng hơi.

Tuy nhiên, triệu chứng này cũng rất thường gặp trong hội chứng ruột kích thích, không dung nạp lactose hoặc khi ăn nhiều thực phẩm sinh hơi.

Trung tiện nhiều

Sự thay đổi thành phần thức ăn được lên men có thể làm lượng khí sinh ra trong đại tràng tăng lên.

Nếu tình trạng trung tiện nhiều kéo dài hoặc kèm đau bụng, thay đổi phân, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ quy cho hệ vi sinh.

Tiêu chảy

Mất cân bằng vi sinh có thể liên quan đến tình trạng phân lỏng hoặc tiêu chảy trong một số trường hợp.

Đặc biệt, sau sử dụng kháng sinh, một số người có thể xuất hiện tiêu chảy do thay đổi hệ vi sinh hoặc do vi khuẩn gây bệnh phát triển quá mức.

Táo bón

Một số thay đổi của hệ vi sinh có thể liên quan đến nhu động ruột và quá trình lên men.

Tuy nhiên, táo bón còn chịu ảnh hưởng bởi lượng chất xơ, lượng nước uống, hoạt động thể chất, thuốc và nhiều yếu tố khác.

Táo bón, tiêu chảy là biểu hiện của mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Đau hoặc khó chịu vùng bụng

Đau bụng âm ỉ, đau quặn hoặc khó chịu có thể xuất hiện khi nhu động và quá trình lên men trong ruột thay đổi.

Đây cũng là triệu chứng không đặc hiệu và có thể gặp trong rất nhiều bệnh đường tiêu hóa.

Thay đổi tính chất phân

Một số người có thể nhận thấy phân mềm hơn, cứng hơn hoặc thay đổi số lần đại tiện.

Nếu những thay đổi này kéo dài nhiều tuần, đặc biệt kèm máu trong phân hoặc sụt cân, cần thăm khám để loại trừ bệnh lý thực thể.

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột có nguy hiểm không?

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nguyên nhân và tình trạng sức khỏe của từng người.

Trong nhiều trường hợp, sự thay đổi hệ vi sinh chỉ mang tính tạm thời và có thể phục hồi sau khi chế độ ăn, sinh hoạt hoặc yếu tố gây rối loạn được điều chỉnh.

Tuy nhiên, tình trạng mất cân bằng kéo dài có thể liên quan đến một số vấn đề sức khỏe.

Tăng nguy cơ nhiễm trùng đường ruột

Hệ vi sinh bình thường cạnh tranh không gian và dinh dưỡng với các vi sinh vật gây bệnh.

Khi hệ này bị phá vỡ, một số tác nhân gây bệnh có thể dễ phát triển hơn.

Một ví dụ điển hình là nhiễm Clostridioides difficile, có thể xuất hiện sau khi sử dụng kháng sinh làm giảm các vi khuẩn bình thường trong đại tràng.

Ảnh hưởng đến hàng rào niêm mạc ruột

Một số vi khuẩn có lợi tạo ra các chất chuyển hóa giúp nuôi dưỡng tế bào niêm mạc và duy trì hàng rào bảo vệ đường ruột.

Khi hoạt động này suy giảm, môi trường niêm mạc có thể bị ảnh hưởng.

Liên quan đến bệnh viêm ruột

Bệnh Crohn và viêm loét đại tràng có liên quan đến sự tương tác bất thường giữa hệ vi sinh, hệ miễn dịch và niêm mạc ruột.

Tuy nhiên, đây là các bệnh phức tạp và không thể giải thích đơn giản bằng việc “thiếu lợi khuẩn”.

Liên quan đến hội chứng ruột kích thích

Một số nghiên cứu phát hiện người mắc hội chứng ruột kích thích có những thay đổi nhất định về hệ vi sinh.

Tuy nhiên, IBS còn liên quan đến nhu động ruột, cảm nhận đau, thần kinh đường ruột và nhiều yếu tố khác.

Làm thế nào để cải thiện hệ vi sinh đường ruột?

Không có phương pháp nào có thể “reset” hoặc khôi phục hệ vi sinh ngay lập tức.

Cách tiếp cận phù hợp là xây dựng chế độ ăn và lối sống hỗ trợ môi trường đường ruột ổn định trong thời gian dài.

Ăn đủ chất xơ

Chất xơ là nguồn thức ăn quan trọng cho nhiều vi sinh vật trong đại tràng.

Một số nguồn chất xơ tốt gồm:

• Rau xanh.

• Trái cây.

• Yến mạch.

• Ngũ cốc nguyên hạt.

• Các loại đậu.

• Khoai và củ.

• Các loại hạt.

Nên tăng lượng chất xơ từ từ để hạn chế đầy hơi.

Người có hẹp ruột, tắc ruột hoặc một số bệnh tiêu hóa đặc biệt cần được bác sĩ hướng dẫn trước khi tăng mạnh chất xơ.

Đa dạng thực phẩm

Thay vì tập trung vào một loại thực phẩm được quảng cáo là “tốt cho đường ruột”, nên ăn đa dạng nhiều nhóm thực phẩm.

Sự đa dạng của rau, củ, quả, đậu và ngũ cốc giúp cung cấp nhiều loại chất xơ và hợp chất thực vật khác nhau cho hệ vi sinh.

Chế độ ăn đa dạng và đầy đủ rau củ quả giúp cung cấp chất xơ tốt cho đường ruột

Sử dụng thực phẩm lên men

Một số thực phẩm lên men như sữa chua có men sống hoặc kefir có thể bổ sung vi sinh vật và sản phẩm lên men.

Tuy nhiên, thực phẩm lên men không phải thuốc và không phải loại nào cũng có tác dụng giống nhau.

Người có bệnh nền hoặc hệ miễn dịch suy yếu nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm chứa nhiều vi sinh vật sống.

Hạn chế lạm dụng kháng sinh

Không nên tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định.

Kháng sinh không có tác dụng điều trị cảm cúm hoặc các bệnh do virus, nhưng việc sử dụng không cần thiết có thể gây rối loạn hệ vi sinh và làm tăng nguy cơ kháng thuốc.

Ngủ đủ giấc

Duy trì thời gian ngủ đều đặn và đủ giúp hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa, thần kinh và tiêu hóa.

Ngủ đủ không trực tiếp “bổ sung lợi khuẩn” nhưng là một phần của lối sống giúp đường ruột hoạt động ổn định.

Duy trì vận động

Hoạt động thể chất đều đặn hỗ trợ nhu động ruột, chuyển hóa và sức khỏe tổng thể.

Người trưởng thành nên duy trì vận động phù hợp với thể trạng thay vì ngồi quá lâu trong ngày.

Khi nào nên đi khám?

Rối loạn tiêu hóa nhẹ đôi khi có thể cải thiện sau khi điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt.

Tuy nhiên, người bệnh nên thăm khám nếu các triệu chứng kéo dài hoặc kèm theo một trong những dấu hiệu:

• Tiêu chảy kéo dài.

• Táo bón nghiêm trọng hoặc mới xuất hiện bất thường.

• Đi ngoài ra máu.

• Phân đen.

• Đau bụng kéo dài hoặc ngày càng tăng.

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.

• Sốt.

• Thiếu máu.

• Nôn kéo dài.

• Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài.

Những triệu chứng này có thể liên quan đến bệnh viêm ruột, nhiễm trùng, polyp, ung thư đại trực tràng hoặc các bệnh lý tiêu hóa khác và không nên được giải thích đơn thuần là mất cân bằng hệ vi sinh.

>> Xem Thêm: Hệ Vi Sinh Đường Ruột Là Gì?