Nguyên Nhân Gây Ung Thư Đại Trực Tràng

Nguyên nhân gây ung thư đại trực tràng liên quan đến những biến đổi bất thường trong DNA khiến tế bào tại đại tràng hoặc trực tràng phát triển mất kiểm soát. Bên cạnh đó, polyp tiền ung thư, tuổi tác, di truyền, bệnh viêm ruột và lối sống có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Do đại trực tràng bao gồm đại tràng và trực tràng, nguyên nhân có thể được xem xét riêng theo từng vị trí.

Ung thư đại trực tràng hình thành như thế nào?

Đại trực tràng là phần cuối của đường tiêu hóa, gồm đại tràng và trực tràng. Ung thư có thể xuất phát từ bất kỳ vị trí nào trong hai cơ quan này.

Về cơ chế, ung thư hình thành khi các tế bào niêm mạc xuất hiện những thay đổi trong DNA, làm rối loạn quá trình kiểm soát sự phát triển, phân chia và chết tế bào. Các tế bào bất thường tiếp tục nhân lên, tích tụ thành khối u và theo thời gian có thể xâm nhập vào các lớp sâu của thành ruột.

Khi bệnh tiến triển, tế bào ung thư có thể đi vào hệ bạch huyết hoặc mạch máu, từ đó lan đến hạch và các cơ quan khác như gan hoặc phổi.

Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) cho biết ung thư đại trực tràng thường liên quan đến nhiều biến đổi gen tích lũy theo thời gian, trong đó một số biến đổi có thể được di truyền nhưng phần lớn hình thành trong quá trình sống.

Cần lưu ý rằng yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa với nguyên nhân trực tiếp. Một người có nhiều yếu tố nguy cơ chưa chắc sẽ mắc ung thư, trong khi bệnh vẫn có thể xuất hiện ở người không có yếu tố nguy cơ rõ ràng.

Nguyên nhân gây ung thư đại tràng

Ung thư đại tràng hình thành tại các đoạn của đại tràng như đại tràng lên, đại tràng ngang, đại tràng xuống hoặc đại tràng sigma.

Phần lớn trường hợp không thể xác định một nguyên nhân duy nhất. Bệnh thường là kết quả của sự tích tụ các biến đổi tế bào kết hợp với nhiều yếu tố nguy cơ.

Polyp tiền ung thư ở đại tràng

Một trong những con đường hình thành ung thư đại tràng phổ biến là từ polyp tiền ung thư.

Polyp là các khối mô phát triển từ lớp niêm mạc đại tràng. Phần lớn polyp lành tính, nhưng một số loại có nguy cơ tiến triển thành ung thư theo thời gian, đặc biệt:

• Polyp tuyến.

• Một số tổn thương răng cưa.

• Polyp kích thước lớn.

• Có nhiều polyp.

• Polyp xuất hiện những tế bào loạn sản.

Các tế bào trong polyp có thể tích lũy dần các biến đổi gen và chuyển từ bình thường sang tiền ung thư, sau đó trở thành ung thư xâm lấn.

Tiền sử polyp tuyến, đặc biệt polyp lớn, nhiều polyp hoặc có loạn sản, làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng.

Đây cũng là lý do nội soi và loại bỏ polyp có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa ung thư đại tràng.

Đột biến gen trong tế bào đại tràng

Ung thư đại tràng bắt đầu khi các gen kiểm soát sự phát triển của tế bào bị thay đổi.

Một số gen có nhiệm vụ thúc đẩy tế bào phát triển, trong khi những gen khác giúp kiểm soát phân chia hoặc loại bỏ tế bào bất thường. Khi các cơ chế này bị rối loạn, tế bào có thể phát triển mất kiểm soát.

Phần lớn những biến đổi gen gây ung thư đại tràng xuất hiện trong quá trình sống chứ không phải được di truyền trực tiếp từ cha mẹ.

Tuy nhiên, một số người sinh ra đã mang các đột biến làm nguy cơ mắc bệnh cao hơn đáng kể.

Hội chứng ung thư di truyền

Một tỷ lệ nhỏ ung thư đại tràng liên quan trực tiếp đến các biến đổi gen di truyền.

Hai hội chứng điển hình là:

Hội chứng Lynch: Liên quan đến bất thường ở các gen sửa chữa DNA. Người mang hội chứng Lynch có nguy cơ ung thư đại trực tràng và một số loại ung thư khác cao hơn.

Đa polyp tuyến gia đình (FAP): Khiến người bệnh hình thành rất nhiều polyp tuyến trong đại tràng và trực tràng, thường từ khi còn trẻ. Nếu không được theo dõi và điều trị phù hợp, nguy cơ tiến triển thành ung thư rất cao.

ACS ước tính khoảng 5% người mắc ung thư đại trực tràng có những biến đổi gen di truyền gây các hội chứng ung thư gia đình.

Tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng

Người có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con từng mắc ung thư đại trực tràng có nguy cơ cao hơn so với người không có tiền sử gia đình.

Nguy cơ đặc biệt đáng chú ý khi:

• Người thân mắc bệnh khi còn trẻ.

• Có nhiều thành viên trong gia đình mắc bệnh.

• Gia đình có nhiều người mắc polyp tuyến.

• Có tiền sử các bệnh ung thư liên quan đến hội chứng Lynch.

Không phải mọi trường hợp ung thư có tính gia đình đều do một gen cụ thể. Các thành viên trong gia đình còn có thể chia sẻ chế độ ăn, lối sống và môi trường sống giống nhau.

Bệnh viêm ruột kéo dài

Người mắc viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn ảnh hưởng đến đại tràng trong thời gian dài có nguy cơ ung thư đại tràng cao hơn.

Tình trạng viêm mạn tính làm niêm mạc ruột liên tục bị tổn thương và tái tạo, tạo điều kiện để những thay đổi bất thường của tế bào tích lũy theo thời gian.

Nguy cơ thường liên quan đến:

• Thời gian mắc bệnh.

• Phạm vi đại tràng bị viêm.

• Mức độ viêm.

• Một số yếu tố nguy cơ đi kèm.

IBD khác với hội chứng ruột kích thích (IBS). IBS không gây viêm mạn tính đặc trưng và không được xem là yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng như bệnh viêm ruột.

Ung thư đại trực tràng do bệnh viêm ruột (IBD)

Tuổi tác

Nguy cơ ung thư đại tràng tăng lên theo tuổi do các tế bào có nhiều thời gian hơn để tích lũy những biến đổi DNA.

Bệnh thường gặp hơn ở người lớn tuổi, nhưng người trẻ vẫn có thể mắc. ACS ghi nhận tỷ lệ ung thư đại trực tràng ở nhóm dưới 50 tuổi đang tăng, trong khi nguyên nhân của xu hướng này vẫn chưa được giải thích đầy đủ.

Vì vậy, các dấu hiệu như đi ngoài ra máu, thiếu máu hoặc thay đổi đại tiện kéo dài không nên bị bỏ qua chỉ vì người bệnh còn trẻ.

Chế độ ăn uống

Chế độ ăn thường xuyên chứa nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn có liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng cao hơn.

Nhóm thịt chế biến sẵn bao gồm xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội và những sản phẩm thịt được bảo quản bằng phương pháp chế biến công nghiệp.

Ngược lại, chế độ ăn đa dạng với rau, trái cây, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ thường có lợi hơn cho sức khỏe đường tiêu hóa. ACS liệt kê chế độ ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn trong số các yếu tố liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng.

Thừa cân, béo phì và ít vận động

Thừa cân hoặc béo phì có liên quan đến nguy cơ mắc và tử vong do ung thư đại trực tràng cao hơn.

Bên cạnh đó, lối sống ít vận động cũng có liên quan đến nguy cơ bệnh.

Hoạt động thể chất thường xuyên, duy trì cân nặng hợp lý và chế độ ăn cân đối vì vậy là những yếu tố có thể góp phần giảm nguy cơ.

Hút thuốc và sử dụng nhiều rượu

Các chất trong khói thuốc có khả năng gây tổn thương DNA và liên quan đến nhiều bệnh ung thư, bao gồm ung thư đại trực tràng.

Uống nhiều rượu cũng làm tăng nguy cơ. NCI ghi nhận hút thuốc và sử dụng nhiều đồ uống có cồn trong số những yếu tố liên quan đến ung thư đại trực tràng.

Nguyên nhân gây ung thư trực tràng

Ung thư trực tràng xuất phát từ các tế bào tại trực tràng, đoạn cuối của ruột già nằm giữa đại tràng sigma và ống hậu môn.

Về cơ chế hình thành, ung thư trực tràng có nhiều điểm tương đồng với ung thư đại tràng. Các tế bào niêm mạc tích lũy những biến đổi DNA, phát triển mất kiểm soát và dần hình thành khối u ác tính. NCI cũng sử dụng chung nhiều yếu tố nguy cơ cho cả ung thư đại tràng và trực tràng.

Tuy nhiên, vì vị trí trực tràng nằm sâu trong vùng chậu nên bệnh có một số đặc điểm riêng về biểu hiện, khả năng xâm lấn tại chỗ và phương pháp điều trị.

Polyp và tổn thương tiền ung thư tại trực tràng

Tương tự đại tràng, ung thư trực tràng có thể phát triển từ polyp hoặc các tổn thương tiền ung thư trên niêm mạc.

Các polyp tuyến hoặc tổn thương có loạn sản tồn tại trong thời gian dài có thể tích lũy thêm các biến đổi tế bào và chuyển thành ung thư.

Người có tiền sử polyp đại trực tràng nguy cơ cao cần được theo dõi theo lịch nội soi do khả năng xuất hiện polyp hoặc ung thư mới ở những vị trí khác.

Đột biến DNA của tế bào trực tràng

Tế bào trực tràng có thể xuất hiện những thay đổi tại các gen kiểm soát quá trình phân chia, sửa chữa DNA và chết tế bào.

Khi các biến đổi tích lũy đủ nhiều, tế bào mất khả năng kiểm soát tăng trưởng và phát triển thành ung thư.

Đây là cơ chế nền tảng của ung thư trực tràng cũng như ung thư đại tràng.

Yếu tố di truyền

Hội chứng Lynch, FAP và một số hội chứng polyp di truyền khác đều có thể làm tăng nguy cơ ung thư trực tràng.

Đặc biệt, người có nhiều thành viên trong gia đình mắc ung thư đại trực tràng hoặc người thân được chẩn đoán khi còn trẻ cần được đánh giá nguy cơ di truyền và kế hoạch tầm soát phù hợp.

Viêm trực tràng và đại tràng mạn tính do IBD

Viêm loét đại tràng thường bắt đầu từ trực tràng rồi có thể lan lên các đoạn cao hơn của đại tràng.

Bệnh Crohn cũng có thể ảnh hưởng đến đại tràng và trực tràng.

Khi tình trạng viêm kéo dài nhiều năm, nguy cơ xuất hiện loạn sản và ung thư tại niêm mạc đại trực tràng tăng lên. NCI liệt kê tiền sử viêm loét đại tràng hoặc Crohn kéo dài trong số các yếu tố nguy cơ của ung thư trực tràng.

Tiền sử xạ trị vùng chậu

Người từng xạ trị vùng bụng hoặc vùng chậu để điều trị một bệnh ung thư khác có thể có nguy cơ ung thư đại trực tràng tăng lên trong những năm sau đó.

Đối với trực tràng, một số nghiên cứu trước đây ghi nhận nguy cơ cao hơn ở nam giới từng xạ trị ung thư tuyến tiền liệt do trực tràng nằm ngay phía sau tuyến tiền liệt và có thể nhận một phần bức xạ.

Tuy nhiên, ACS lưu ý nhiều dữ liệu được thu thập từ các phương pháp xạ trị cũ và tác động của các kỹ thuật hiện đại chính xác hơn vẫn đang được nghiên cứu.

Hút thuốc lá

Hút thuốc liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng cao hơn.

Khói thuốc chứa nhiều chất gây ung thư có khả năng gây tổn thương DNA. Sự tích lũy tổn thương theo thời gian có thể góp phần thúc đẩy quá trình phát triển tế bào ác tính tại trực tràng.

Uống nhiều rượu

Sử dụng đồ uống có cồn với lượng lớn và kéo dài có liên quan đến nguy cơ ung thư trực tràng và đại tràng cao hơn.

NCI ghi nhận sử dụng từ 3 đồ uống có cồn mỗi ngày trở lên có liên quan đến tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng.

Ung thư đại trực tràng do uống nhiều rượu bia và hút thuốc lá

Béo phì và ít vận động

Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi của ung thư đại trực tràng.

Mỡ thừa có thể liên quan đến thay đổi chuyển hóa, insulin và tình trạng viêm trong cơ thể, từ đó tạo môi trường thuận lợi hơn cho một số quá trình hình thành ung thư.

Duy trì vận động và cân nặng hợp lý có lợi cho sức khỏe tổng thể và góp phần giảm một số yếu tố nguy cơ.

Nguyên nhân ung thư đại tràng và trực tràng có khác nhau không?

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của ung thư đại tràng và ung thư trực tràng phần lớn giống nhau.

Cả hai đều có thể liên quan đến:

• Sự tích lũy các biến đổi DNA.

• Polyp tiền ung thư.

• Tuổi tác.

• Tiền sử gia đình.

• Hội chứng di truyền.

• Bệnh viêm ruột mạn tính.

• Béo phì.

• Ít vận động.

• Hút thuốc.

• Uống nhiều rượu.

• Một số đặc điểm của chế độ ăn.

Sự khác biệt chủ yếu nằm ở vị trí khối u hình thành. Ung thư đại tràng phát triển tại các đoạn của đại tràng, trong khi ung thư trực tràng xuất phát ở đoạn cuối của ruột già.

Vị trí này ảnh hưởng nhiều hơn đến triệu chứng, cách đánh giá giai đoạn, kỹ thuật phẫu thuật và chiến lược điều trị hơn là tạo ra hai nhóm nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.

Riêng một số yếu tố có thể đáng chú ý hơn đối với từng vị trí, chẳng hạn tiền sử xạ trị vùng chậu có liên quan trực tiếp hơn đến nguy cơ ung thư trực tràng, trong khi một số yếu tố khác có thể liên quan khác nhau giữa đại tràng phải và đại tràng trái. Tuy nhiên, trong thực hành phòng ngừa, ung thư đại tràng và trực tràng vẫn thường được xem xét chung dưới khái niệm ung thư đại trực tràng.