Tắc Ruột Cơ Học: Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị

Tắc ruột cơ học là tình trạng đường ruột bị tắc nghẽn do vật cản hoặc sự chèn ép, khiến thức ăn, dịch tiêu hóa và khí không thể lưu thông bình thường. Bệnh thường gây đau bụng, chướng bụng, nôn ói và bí trung đại tiện. Nếu không được xử trí kịp thời, người bệnh có nguy cơ hoại tử ruột, thủng ruột và nhiễm trùng ổ bụng. Tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và phương pháp điều trị giúp hạn chế những biến chứng nguy hiểm.

Tắc ruột cơ học là gì?

Tắc ruột cơ học (Mechanical Bowel Obstruction) là tình trạng lòng ruột bị bít tắc một phần hoặc hoàn toàn do những nguyên nhân thực thể như dính ruột, khối u, thoát vị hoặc xoắn ruột. Tình trạng này có thể xảy ra ở ruột non hoặc ruột già, làm gián đoạn quá trình vận chuyển các chất trong đường tiêu hóa.

Dựa trên mức độ tắc nghẽn, bệnh được chia thành hai dạng:

• Tắc ruột không hoàn toàn: Lòng ruột bị thu hẹp nhưng vẫn cho phép một lượng nhỏ khí và dịch tiêu hóa đi qua.

• Tắc ruột hoàn toàn: Lòng ruột bị bít kín, các chất bên trong không thể tiếp tục di chuyển qua vị trí tắc.

Ngoài ra, tắc ruột cơ học còn được phân thành tắc ruột đơn thuần và tắc ruột nghẹt. Trong đó, tắc ruột nghẹt đặc biệt nguy hiểm vì tình trạng chèn ép có thể làm gián đoạn nguồn máu nuôi dưỡng ruột, dẫn đến hoại tử.

Tắc ruột cơ học do bệnh lý thường gặp nhất

Nguyên nhân gây tắc ruột cơ học

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tắc ruột cơ học, phổ biến nhất là dính ruột sau phẫu thuật, thoát vị thành bụng và các khối u đường tiêu hóa.

Dính ruột sau phẫu thuật

Dính ruột là nguyên nhân thường gặp gây tắc ruột non cơ học ở người trưởng thành.

Sau phẫu thuật ổ bụng, các mô có thể hình thành những dải xơ bất thường, khiến các quai ruột dính vào nhau hoặc dính với thành bụng. Những dải xơ này có thể làm ruột bị kéo căng, gập góc hoặc chèn ép, gây cản trở lưu thông.

Tắc ruột do dính có thể xuất hiện sau phẫu thuật một thời gian ngắn hoặc nhiều năm sau đó.

Thoát vị thành bụng

Thoát vị xảy ra khi một phần ruột chui qua vị trí suy yếu của thành bụng, thường gặp ở vùng bẹn, rốn hoặc vết mổ cũ.

Nếu đoạn ruột bị mắc kẹt trong túi thoát vị, lòng ruột có thể bị chèn ép và tắc nghẽn. Trường hợp mạch máu nuôi ruột cũng bị chèn ép sẽ dẫn đến thoát vị nghẹt, có nguy cơ hoại tử ruột và cần phẫu thuật cấp cứu.

Khối u đường tiêu hóa

Các khối u phát triển trong lòng ruột hoặc thành ruột có thể gây hẹp đường tiêu hóa, khiến thức ăn và chất thải khó di chuyển.

Đặc biệt, ung thư đại trực tràng là một trong những nguyên nhân quan trọng gây tắc ruột già ở người trưởng thành.

Người bệnh có thể xuất hiện những triệu chứng kéo dài trước khi xảy ra tắc ruột như thay đổi thói quen đại tiện, táo bón, đau bụng âm ỉ, đi ngoài ra máu hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

Dính ruột sau phẫu thuật gây tắc ruột

Xoắn ruột

Xoắn ruột là tình trạng một đoạn ruột xoay quanh trục mạc treo, làm tắc nghẽn lòng ruột và có thể cản trở tuần hoàn máu.

Bệnh thường xảy ra tại đại tràng sigma, manh tràng hoặc ruột non. Nếu không được xử trí kịp thời, đoạn ruột bị xoắn có nguy cơ thiếu máu, hoại tử và thủng.

Lồng ruột

Lồng ruột xảy ra khi một đoạn ruột chui vào bên trong đoạn ruột kế tiếp, gây tắc nghẽn và chèn ép mạch máu.

Đây là nguyên nhân gây tắc ruột thường gặp ở trẻ nhỏ. Trẻ có thể xuất hiện những cơn đau bụng đột ngột, quấy khóc dữ dội, co chân lên bụng, nôn ói hoặc đi ngoài phân có máu và chất nhầy.

Một số nguyên nhân khác

Ngoài những nguyên nhân trên, tắc ruột cơ học còn có thể xảy ra do:

• Hẹp ruột liên quan đến bệnh Crohn.

• Dị vật hoặc khối bã thức ăn mắc kẹt trong đường ruột.

• Sỏi mật di chuyển vào lòng ruột qua đường rò bất thường.

• Hẹp ruột do viêm mạn tính hoặc tổn thương sau xạ trị.

Việc xác định nguyên nhân chính xác đóng vai trò quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị.

Triệu chứng tắc ruột cơ học thường gặp

Biểu hiện của tắc ruột cơ học phụ thuộc vào vị trí, mức độ tắc nghẽn và thời gian diễn tiến. Những triệu chứng điển hình bao gồm:

Đau bụng từng cơn

Đau bụng là một trong những dấu hiệu xuất hiện sớm nhất. Người bệnh thường đau quặn từng cơn do nhu động ruột tăng cường co bóp nhằm đẩy các chất qua vị trí tắc.

Cơn đau có thể xuất hiện quanh rốn hoặc lan rộng khắp bụng. Nếu đau chuyển sang liên tục, dữ dội, cần cảnh giác với biến chứng thiếu máu ruột hoặc viêm phúc mạc.

Chướng bụng, căng tức bụng

Khi ruột bị tắc, khí và dịch tiêu hóa tích tụ phía trên vị trí tắc nghẽn, khiến các quai ruột giãn rộng.

Người bệnh có cảm giác bụng căng, đầy hơi và khó chịu. Tình trạng chướng bụng thường rõ rệt hơn khi vị trí tắc nằm ở đoạn ruột thấp.

Buồn nôn và nôn ói

Nôn ói thường gặp trong tắc ruột non, đặc biệt khi vị trí tắc nằm ở đoạn cao. Người bệnh có thể nôn ra thức ăn, dịch dạ dày hoặc dịch mật.

Nôn nhiều lần dễ gây mất nước, rối loạn điện giải và làm tình trạng sức khỏe suy giảm nhanh chóng.

Bí trung đại tiện

Bí trung đại tiện là tình trạng người bệnh không thể đi ngoài hoặc trung tiện do các chất trong ruột không thể lưu thông.

Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu hoặc khi tắc ruột không hoàn toàn, người bệnh vẫn có thể trung tiện hoặc đại tiện. Vì vậy, dấu hiệu này không đủ để loại trừ bệnh.

Các triệu chứng toàn thân

Khi tắc ruột kéo dài, người bệnh có thể xuất hiện khát nước, khô miệng, mệt mỏi, tiểu ít và nhịp tim nhanh.

Trường hợp nghiêm trọng có thể kèm sốt, tụt huyết áp, choáng hoặc rối loạn ý thức, cần được cấp cứu ngay.

Ở tình trạng tắc hoàn toàn có thể khiến cho người bệnh đau bụng dữ dội

Tắc ruột cơ học có nguy hiểm không?

Tắc ruột cơ học là tình trạng có khả năng đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Khi lòng ruột bị tắc, khí và dịch tiêu hóa tiếp tục tích tụ, làm tăng áp lực bên trong đường ruột. Điều này có thể dẫn đến những biến chứng sau:

• Thiếu máu và hoại tử ruột: Áp lực tăng cao hoặc sự chèn ép mạch máu khiến thành ruột không được cung cấp đủ oxy. Nếu kéo dài, mô ruột có thể bị hoại tử và cần phẫu thuật cắt bỏ.
• Thủng ruột và viêm phúc mạc: Thành ruột bị tổn thương nghiêm trọng có thể dẫn đến thủng, khiến vi khuẩn và các chất trong lòng ruột tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc.
• Mất nước và rối loạn điện giải: Nôn ói liên tục kết hợp với tình trạng dịch bị giữ lại trong đường ruột có thể gây mất nước, tụt huyết áp và suy thận cấp.
• Nhiễm trùng huyết: Khi xuất hiện hoại tử hoặc thủng ruột, tình trạng nhiễm trùng có thể lan rộng, dẫn đến suy đa cơ quan.

Đặc biệt, tắc ruột nghẹt có thể tiến triển nhanh thành hoại tử ruột. Vì vậy, người bệnh không nên tự điều trị hoặc trì hoãn việc thăm khám.

Chẩn đoán tắc ruột cơ học bằng cách nào?

Để chẩn đoán tắc ruột cơ học, bác sĩ kết hợp thăm khám lâm sàng với các phương pháp cận lâm sàng.

Thăm khám lâm sàng

Bác sĩ đánh giá triệu chứng đau bụng, nôn ói, chướng bụng, tình trạng trung đại tiện và tiền sử phẫu thuật ổ bụng.

Đồng thời, việc kiểm tra các dấu hiệu sinh tồn, khám bụng và vùng thoát vị giúp nhận biết nguy cơ biến chứng.

Chẩn đoán hình ảnh

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• X-quang bụng: Phát hiện dấu hiệu gợi ý tắc ruột như quai ruột giãn và mức nước hơi bất thường.

• Chụp CT bụng: Giúp xác định vị trí, mức độ, nguyên nhân tắc nghẽn và những dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu hoặc thủng ruột.

• Siêu âm bụng: Hỗ trợ đánh giá tình trạng giãn quai ruột, dịch ổ bụng và một số nguyên nhân như lồng ruột.

Trong đó, CT bụng thường có giá trị cao khi cần xác định nguyên nhân và đánh giá các biến chứng của tắc ruột cơ học.

Xét nghiệm máu

Bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, điện giải đồ, chức năng thận và một số xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm hoặc thiếu máu mô.

Những xét nghiệm này hỗ trợ xác định mức độ mất nước, rối loạn chuyển hóa và tình trạng toàn thân của người bệnh.

Phương pháp điều trị tắc ruột cơ học

Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tắc nghẽn và nguy cơ biến chứng. Người nghi ngờ mắc bệnh cần được đánh giá tại cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngoại khoa.

Điều trị bảo tồn

Điều trị bảo tồn có thể được áp dụng cho một số trường hợp tắc ruột non do dính khi chưa xuất hiện dấu hiệu thiếu máu ruột, viêm phúc mạc hoặc tắc ruột nghẹt.

Các biện pháp thường bao gồm:

• Nhịn ăn uống để hạn chế lượng chất đưa vào đường tiêu hóa.

• Truyền dịch và điện giải nhằm khắc phục tình trạng mất nước.

• Đặt ống thông dạ dày để hút dịch và khí ứ đọng khi cần thiết.

• Theo dõi mức độ đau bụng, chướng bụng, dấu hiệu sinh tồn và các chỉ số xét nghiệm.

• Sử dụng thuốc giảm đau, chống nôn hoặc những thuốc khác theo chỉ định.

Một số trường hợp được sử dụng chất cản quang tan trong nước để hỗ trợ đánh giá khả năng lưu thông của ruột.

Điều trị bảo tồn phải được thực hiện dưới sự theo dõi y tế nhằm phát hiện sớm các biến chứng nguy hiểm.

Điều trị phẫu thuật

Phẫu thuật được chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc người bệnh có dấu hiệu tắc ruột nghẹt, thiếu máu ruột, hoại tử, thủng ruột hay viêm phúc mạc.

Tùy nguyên nhân, bác sĩ có thể thực hiện:

• Gỡ dính các quai ruột.

• Tháo xoắn hoặc giải phóng đoạn ruột bị nghẹt.

• Sửa chữa vị trí thoát vị.

• Cắt bỏ khối u gây tắc nghẽn.

• Cắt bỏ đoạn ruột bị hoại tử.

Phẫu thuật có thể được thực hiện bằng phương pháp mổ mở hoặc nội soi tùy tình trạng cụ thể.

Chăm sóc và phòng ngừa tắc ruột cơ học tái phát

Sau điều trị, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ để hỗ trợ phục hồi chức năng tiêu hóa và giảm nguy cơ biến chứng.

Một số lưu ý quan trọng gồm:

• Chế độ ăn uống: Bắt đầu ăn trở lại theo chỉ định, tăng dần từ thức ăn dễ tiêu đến chế độ ăn phù hợp với khả năng dung nạp.

• Dinh dưỡng: Cung cấp đủ năng lượng và protein. Người còn hẹp ruột có thể cần hạn chế một số thực phẩm nhiều chất xơ khó tiêu theo hướng dẫn chuyên môn.

• Vận động: Đi lại nhẹ nhàng khi được cho phép, đặc biệt sau phẫu thuật.

• Kiểm soát bệnh nền: Điều trị các bệnh lý như Crohn, thoát vị hoặc khối u đường tiêu hóa.

• Tái khám: Tuân thủ lịch kiểm tra và thông báo cho bác sĩ nếu đau bụng, chướng bụng hoặc nôn ói tái diễn.

Không phải mọi trường hợp tắc ruột cơ học đều có thể phòng ngừa. Tuy nhiên, điều trị nguyên nhân và theo dõi sức khỏe giúp hạn chế nguy cơ phát hiện bệnh muộn.

Khi nào cần đi cấp cứu?

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện những dấu hiệu nghi ngờ tắc ruột, đặc biệt là:

• Đau bụng dữ dội, kéo dài hoặc tăng nhanh.

• Bụng chướng căng, đau nhiều khi chạm vào.

• Nôn liên tục, không thể ăn uống.

• Bí trung đại tiện kèm đau bụng, chướng bụng.

• Sốt, nhịp tim nhanh, choáng váng hoặc tụt huyết áp.

• Khối thoát vị đau, căng cứng và không thể đẩy trở lại.

Lưu ý: Khi nghi ngờ tắc ruột, không nên tự uống thuốc nhuận tràng, thụt tháo hoặc cố gắng ăn nhiều chất xơ để kích thích đại tiện. Người bệnh cần được thăm khám sớm và tránh tự ý ăn uống trong khi chờ đánh giá cấp cứu.

>> Xem Thêm: Tắc Ruột Cơ Năng Là Gì?

Câu hỏi thường gặp về tắc ruột cơ học

Tắc ruột cơ học có tự khỏi không?

Một số trường hợp tắc ruột không hoàn toàn, đặc biệt do dính ruột, có thể cải thiện với điều trị bảo tồn tại bệnh viện. Tuy nhiên, người bệnh không nên chờ bệnh tự khỏi vì khó xác định nguy cơ biến chứng nếu chưa được thăm khám.

Tắc ruột cơ học có phải phẫu thuật không?

Không phải tất cả trường hợp đều cần phẫu thuật. Bác sĩ sẽ quyết định dựa trên nguyên nhân, mức độ tắc nghẽn và tình trạng người bệnh. Những trường hợp tắc ruột nghẹt, hoại tử hoặc thủng ruột thường cần phẫu thuật cấp cứu.

Tắc ruột cơ học có tái phát không?

Tắc ruột cơ học có thể tái phát, nhất là ở người có tiền sử dính ruột sau phẫu thuật. Việc điều trị nguyên nhân, tái khám và nhận biết sớm triệu chứng giúp hạn chế những biến chứng khi bệnh tái diễn.