Tắc Ruột Cơ Năng Là Gì? Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Điều Trị

Tắc ruột cơ năng là tình trạng nhu động ruột giảm mạnh hoặc ngừng hoạt động, khiến thức ăn, dịch và khí không thể di chuyển bình thường dù không có vật cản thực thể trong lòng ruột. Tình trạng này thường gặp sau phẫu thuật ổ bụng, khi sử dụng một số thuốc, rối loạn điện giải hoặc mắc bệnh nặng. Nếu không được nhận biết và xử trí đúng, người bệnh có thể bị mất nước, rối loạn điện giải và nhiều biến chứng khác.

Tắc ruột cơ năng là gì?

Tắc ruột cơ năng, còn gọi là liệt ruột, xảy ra khi các cơ và hệ thần kinh điều khiển đường ruột hoạt động kém, làm nhu động ruột giảm hoặc ngừng tạm thời.

Bình thường, ruột liên tục co bóp để đẩy thức ăn, dịch và khí về phía trực tràng. Khi nhu động bị đình trệ, các chất này ứ lại, gây chướng bụng, buồn nôn, nôn và giảm khả năng trung tiện hoặc đại tiện.

Điểm khác biệt quan trọng là tắc ruột cơ năng không có vật cản thực sự. Trong tắc ruột cơ học, lòng ruột bị chặn bởi dính ruột, khối u, xoắn ruột, thoát vị hoặc đoạn ruột bị hẹp.

Nguyên nhân gây tắc ruột cơ năng

Có nhiều yếu tố có thể làm nhu động đường ruột suy giảm.

Sau phẫu thuật ổ bụng

Đây là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất. Sau phẫu thuật, đặc biệt khi có can thiệp trực tiếp vào ruột, nhu động có thể giảm tạm thời do tác động của gây mê, phản ứng viêm, đau sau mổ và việc sử dụng thuốc giảm đau opioid.

Thuốc làm giảm nhu động ruột

Một số thuốc có thể khiến đường tiêu hóa hoạt động chậm, đặc biệt là opioid dùng giảm đau.

Ngoài ra, một số thuốc kháng cholinergic, thuốc chống nôn, thuốc thần kinh hoặc thuốc tâm thần cũng có thể góp phần gây liệt ruột ở người nhạy cảm.

Một số loại thuốc làm giảm nhu động ruột có thể gây tắc ruột

Rối loạn điện giải

Các cơ ruột cần điện giải để co bóp bình thường. Hạ kali máu là một nguyên nhân thường gặp khiến nhu động suy giảm.

Mất nước, bất thường magie hoặc canxi cũng có thể góp phần làm hoạt động đường ruột kém hiệu quả.

Viêm hoặc nhiễm trùng trong ổ bụng

Viêm ruột thừa, viêm túi thừa, viêm phúc mạc, áp xe ổ bụng hoặc thủng đường tiêu hóa có thể tạo phản ứng viêm mạnh, từ đó làm ruột tạm thời ngừng hoạt động.

Trong những trường hợp này, tắc ruột cơ năng chỉ là hậu quả của bệnh lý nền và cần điều trị nguyên nhân chính.

Bệnh toàn thân nặng

Nhiễm trùng huyết, sốc, suy thận, suy giáp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc một số bệnh thần kinh có thể ảnh hưởng đến nhu động ruột.

Dấu hiệu tắc ruột cơ năng

Triệu chứng thường xuất hiện từ từ và khá giống tắc ruột cơ học.

Chướng bụng

Khí và dịch bị ứ lại khiến bụng căng, đầy và khó chịu. Đây là một trong những triệu chứng thường gặp nhất.

Đau bụng

Người bệnh có thể đau âm ỉ, căng tức hoặc khó chịu lan tỏa.

Nếu đau trở nên dữ dội, liên tục hoặc khu trú rõ, cần nghĩ đến các tình trạng nguy hiểm hơn như thiếu máu ruột, thủng ruột hoặc tắc cơ học.

Buồn nôn và nôn

Khi chất chứa không di chuyển được, người bệnh có thể buồn nôn, nôn và không dung nạp thức ăn.

Bí trung tiện và bí đại tiện

Người bệnh có thể ít xì hơi hoặc không thể trung tiện, đồng thời đi ngoài khó khăn.

Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu vẫn có thể đại tiện do lượng phân đã nằm ở phần ruột phía dưới.

Nhu động ruột giảm

Khi khám bụng, bác sĩ có thể nghe thấy tiếng nhu động ruột rất yếu hoặc gần như không có.

Tắc ruột khiến người bệnh gặp khó khăn khi đi vệ sinh

Tắc ruột cơ năng có nguy hiểm không?

Nhiều trường hợp, đặc biệt sau phẫu thuật, có thể hồi phục khi nguyên nhân được kiểm soát. Tuy nhiên, tình trạng kéo dài có thể gây:

• Mất nước.

• Rối loạn điện giải.

• Suy dinh dưỡng.

• Nôn kéo dài.

• Hít phải dịch nôn vào phổi.

• Chướng bụng nhiều.

• Kéo dài thời gian nằm viện.

Đặc biệt, các biểu hiện của tắc ruột cơ năng có thể giống tắc ruột cơ học, thiếu máu ruột hoặc thủng ruột. Do đó, đau bụng, chướng bụng và bí trung tiện kéo dài cần được đánh giá y tế.

Giả tắc đại tràng cấp là gì?

Giả tắc đại tràng cấp, còn gọi là hội chứng Ogilvie, là tình trạng đại tràng giãn đáng kể nhưng không có vật cản cơ học.

Bệnh thường gặp ở người sau phẫu thuật lớn, chấn thương, nhiễm trùng nặng, nằm viện kéo dài hoặc sử dụng thuốc làm giảm nhu động.

Nếu đại tràng giãn quá mức, người bệnh có nguy cơ thiếu máu hoặc thủng ruột và có thể cần thuốc hoặc nội soi giải áp theo chỉ định.

Chẩn đoán tắc ruột cơ năng

Mục tiêu quan trọng nhất là xác định có vật cản cơ học hay không.

Khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ chướng bụng, tính chất đau, buồn nôn, nôn, khả năng trung tiện, đại tiện và tiếng nhu động ruột.

Tiền sử phẫu thuật gần đây và các thuốc đang sử dụng cũng rất quan trọng.

Xét nghiệm máu

Xét nghiệm giúp kiểm tra:

• Kali và các chất điện giải.

• Tình trạng mất nước.

• Chức năng thận.

• Dấu hiệu nhiễm trùng.

• Một số rối loạn chuyển hóa.

X-quang và CT bụng

X-quang có thể cho thấy nhiều quai ruột giãn chứa khí.

CT bụng thường có giá trị hơn trong việc phân biệt tắc cơ năng với tắc cơ học. Tắc cơ học thường có vị trí chuyển tiếp rõ giữa đoạn ruột giãn và đoạn ruột xẹp, trong khi tắc cơ năng thường gây giãn ruột lan tỏa mà không có điểm chặn rõ ràng.

Điều trị tắc ruột cơ năng

Điều trị chủ yếu nhằm hỗ trợ cơ thể trong thời gian nhu động phục hồi và xử lý nguyên nhân.

Tạm thời hạn chế ăn uống

Nếu người bệnh chướng bụng hoặc nôn nhiều, bác sĩ có thể yêu cầu tạm ngừng ăn uống qua đường miệng.

Khi ruột bắt đầu hoạt động trở lại, thức ăn thường được đưa vào từ từ theo khả năng dung nạp.

Truyền dịch và điều chỉnh điện giải

Người bệnh có thể cần truyền dịch để bù nước và điều chỉnh kali, natri hoặc các điện giải khác.

Điều chỉnh thuốc

Nếu thuốc là yếu tố gây bệnh, bác sĩ có thể giảm liều hoặc thay đổi thuốc khi phù hợp.

Các thuốc opioid và thuốc có tác dụng kháng cholinergic thường được xem xét vì chúng có thể làm nhu động ruột chậm hơn.

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc đang dùng.

Đặt ống thông dạ dày

Khi nôn nhiều hoặc bụng chướng đáng kể, bác sĩ có thể đặt ống từ mũi xuống dạ dày để hút bớt khí và dịch.

Điều trị nguyên nhân

Muốn nhu động hồi phục bền vững, cần giải quyết yếu tố gây tắc cơ năng.

Ví dụ, hạ kali cần được điều chỉnh, nhiễm trùng cần được kiểm soát, viêm trong ổ bụng cần được xử lý và thuốc làm giảm nhu động cần được đánh giá lại.

Vận động sớm sau phẫu thuật

Ở bệnh nhân sau phẫu thuật, đứng dậy và đi lại sớm khi được phép có thể hỗ trợ quá trình phục hồi đường ruột.

Nên hạn chế ăn uống khi bị tắc ruột

Tắc ruột cơ năng bao lâu thì khỏi?

Thời gian phục hồi phụ thuộc vào nguyên nhân và sức khỏe người bệnh.

Liệt ruột nhẹ sau phẫu thuật thường cải thiện trong vài ngày. Tuy nhiên, thời gian có thể kéo dài nếu người bệnh vừa trải qua phẫu thuật lớn, có nhiễm trùng, tiếp tục sử dụng opioid, rối loạn điện giải hoặc mắc bệnh nền nặng.

Nếu chướng bụng, nôn hoặc bí trung tiện kéo dài hơn dự kiến, bác sĩ cần đánh giá lại để loại trừ tắc cơ học hoặc biến chứng khác.

Có thể phòng ngừa tắc ruột cơ năng không?

Hạn chế thuốc làm giảm nhu động khi phù hợp

Sau phẫu thuật, bác sĩ có thể phối hợp nhiều biện pháp giảm đau để giảm nhu cầu sử dụng opioid.

Vận động sớm

Ngồi dậy và đi lại khi tình trạng cho phép giúp hỗ trợ nhu động ruột và giảm biến chứng do nằm lâu.

Điều chỉnh điện giải

Theo dõi kali, natri và tình trạng mất nước rất quan trọng, đặc biệt ở người sau phẫu thuật hoặc mắc bệnh nặng.

Kiểm soát bệnh nền

Nhiễm trùng, suy thận, bệnh nội tiết và các bệnh toàn thân cần được điều trị phù hợp để hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động của ruột.