Tiêu Chảy: Triệu Chứng, Nguyên Nhân, Cách Điều Trị Và Phòng Ngừa

Tiêu chảy là tình trạng rối loạn tiêu hóa phổ biến, có thể xảy ra ở cả trẻ em và người lớn. Phần lớn trường hợp tiêu chảy cấp có thể cải thiện sau vài ngày nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, tiêu chảy kéo dài hoặc gây mất nước nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. Hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và cách xử trí giúp người bệnh chủ động phòng ngừa biến chứng.

Tiêu chảy là gì?

Tiêu chảy là tình trạng đi tiêu phân lỏng, nhiều nước và thường đi tiêu từ 3 lần trở lên trong một ngày. Người bệnh cũng có thể cảm thấy mót đi ngoài, cần đi vệ sinh gấp hoặc khó kiểm soát nhu cầu đại tiện.

Tiêu chảy có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Trong nhiều trường hợp, đây chỉ là phản ứng tạm thời của đường tiêu hóa sau khi nhiễm virus, vi khuẩn hoặc sử dụng thực phẩm không phù hợp.

Tuy nhiên, khi tiêu chảy diễn ra liên tục, cơ thể mất một lượng lớn nước và chất điện giải qua phân. Nếu không được bù kịp thời, người bệnh có nguy cơ mất nước, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh lý nền.

Tiêu chảy có thể gặp ở mọi lứa tuổi

Phân loại tiêu chảy

Tiêu chảy có thể được phân loại dựa vào thời gian kéo dài của triệu chứng. Việc xác định tiêu chảy cấp hay mạn tính giúp định hướng nguyên nhân và lựa chọn phương pháp xử trí phù hợp.

Tiêu chảy cấp

Tiêu chảy cấp xuất hiện đột ngột và thường kéo dài trong thời gian ngắn, phổ biến nhất là dưới 14 ngày. Đây là dạng tiêu chảy thường gặp nhất.

Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến nhiễm trùng đường tiêu hóa do virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Người bệnh có thể mắc bệnh sau khi ăn thực phẩm hoặc uống nước bị nhiễm khuẩn, vệ sinh tay không đúng cách hoặc tiếp xúc với người đang mắc bệnh.

Phần lớn tiêu chảy cấp có thể tự cải thiện khi cơ thể loại bỏ tác nhân gây bệnh, trong đó điều quan trọng nhất là duy trì đủ nước và điện giải.

Tiêu chảy mạn tính

Tiêu chảy mạn tính thường được hiểu là tình trạng tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn trong khoảng 4 tuần trở lên. Trường hợp này ít khi đơn thuần do một đợt nhiễm trùng ngắn hạn và cần được đánh giá nguyên nhân.

Tiêu chảy mạn tính có thể liên quan đến hội chứng ruột kích thích, bệnh viêm ruột, rối loạn hấp thu, không dung nạp một số loại thực phẩm hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa khác.

Người bị tiêu chảy kéo dài không nên chỉ tự điều trị triệu chứng tại nhà mà cần đi khám để xác định nguyên nhân, đặc biệt nếu kèm theo sụt cân, thiếu máu hoặc đau bụng thường xuyên.

Nguyên nhân

Tiêu chảy có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong đó, nhiễm trùng đường tiêu hóa là nguyên nhân thường gặp của tiêu chảy cấp.

Nhiễm virus: Một số virus có thể gây viêm dạ dày – ruột, làm xuất hiện tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn và nôn.

Nhiễm vi khuẩn hoặc ký sinh trùng: Ăn thực phẩm sống, chưa nấu chín kỹ hoặc uống nước không đảm bảo vệ sinh có thể đưa vi khuẩn và ký sinh trùng vào đường tiêu hóa.

Ngộ độc thực phẩm: Thực phẩm bị nhiễm vi sinh vật hoặc độc tố có thể gây tiêu chảy đột ngột, buồn nôn, nôn và đau quặn bụng.

Không dung nạp thực phẩm: Một số người không tiêu hóa tốt lactose trong sữa hoặc các thành phần khác trong thực phẩm, từ đó xuất hiện đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy sau khi ăn.

Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc, đặc biệt là kháng sinh, có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột và gây tiêu chảy. Một số thuốc nhuận tràng, thuốc chứa magie hoặc thuốc điều trị bệnh lý khác cũng có thể gây triệu chứng tương tự.

Bệnh lý đường tiêu hóa: Hội chứng ruột kích thích, bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, bệnh celiac và một số rối loạn hấp thu có thể gây tiêu chảy kéo dài hoặc tái phát.

Ngoài ra, căng thẳng tâm lý cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của đường ruột và làm tăng nhu động ruột ở một số người.

Khi đường ruột gặp vấn đề có thể dẫn đến tiêu chảy

Triệu chứng thường gặp

Biểu hiện của tiêu chảy có thể khác nhau tùy nguyên nhân và mức độ bệnh. Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Đi ngoài phân lỏng hoặc tóe nước nhiều lần trong ngày.

• Mót đi ngoài và cần đại tiện gấp.

• Đau quặn bụng, đầy hơi hoặc sôi bụng.

• Buồn nôn hoặc nôn mửa.

• Chán ăn.

• Mệt mỏi.

• Sốt trong một số trường hợp nhiễm trùng.

• Dấu hiệu mất nước như khát nhiều, khô miệng, khô môi, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu hoặc chóng mặt.

Mất nước là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi bị tiêu chảy. Ở trẻ nhỏ, các biểu hiện như ít tiểu, khô miệng, mắt trũng, khóc ít nước mắt, lừ đừ hoặc bú kém có thể cho thấy tình trạng mất nước đáng kể.

Người bệnh cần đi khám sớm nếu tiêu chảy kèm theo sốt cao, đau bụng dữ dội, phân có máu hoặc màu đen, nôn liên tục, dấu hiệu mất nước rõ rệt hoặc tình trạng không cải thiện. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền cũng cần được theo dõi cẩn thận hơn.

Cách điều trị tại nhà

Đối với tiêu chảy cấp mức độ nhẹ, mục tiêu quan trọng nhất là bù nước và điện giải, đồng thời duy trì chế độ ăn phù hợp để hạn chế nguy cơ mất nước.

Bù nước và điện giải: Nên uống nước thường xuyên với lượng nhỏ, chia thành nhiều lần. Dung dịch oresol (ORS) được pha đúng theo hướng dẫn trên bao bì là lựa chọn phù hợp để bổ sung cả nước và các chất điện giải đã mất qua phân.

Không nên tự ý pha oresol đặc hơn hoặc loãng hơn hướng dẫn vì nồng độ không phù hợp có thể làm rối loạn cân bằng điện giải. Dung dịch sau khi pha cũng cần được sử dụng theo hướng dẫn của sản phẩm.

Duy trì ăn uống: Không cần nhịn ăn kéo dài khi bị tiêu chảy. Khi có thể ăn được, nên lựa chọn các món mềm, dễ tiêu như cháo, cơm, khoai, chuối, thịt nạc và các loại thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp.

Nên hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, món quá cay, đồ uống có cồn, nước ngọt nhiều đường và đồ uống chứa nhiều caffeine vì chúng có thể khiến hệ tiêu hóa khó chịu hơn.

Nghỉ ngơi: Nghỉ ngơi đầy đủ giúp cơ thể phục hồi, đặc biệt khi tiêu chảy liên quan đến nhiễm virus hoặc ngộ độc thực phẩm nhẹ.

Không tự ý dùng kháng sinh: Phần lớn các trường hợp tiêu chảy cấp không cần sử dụng kháng sinh. Việc dùng kháng sinh không phù hợp có thể gây tác dụng phụ và làm tăng nguy cơ kháng thuốc.

Thuốc cầm tiêu chảy cũng không phù hợp với tất cả trường hợp. Đặc biệt, người bị sốt cao, đi ngoài ra máu hoặc nghi ngờ nhiễm trùng đường ruột không nên tự ý sử dụng thuốc làm giảm nhu động ruột mà cần được bác sĩ đánh giá trước.

Cách phòng ngừa tiêu chảy

Nhiều trường hợp tiêu chảy do nhiễm trùng có thể phòng ngừa bằng cách duy trì vệ sinh cá nhân và đảm bảo an toàn thực phẩm.

Vệ sinh sạch sẽ, ăn chín uống sôi là biện pháp phòng ngừa tiêu chảy tốt nhất

Rửa tay đúng cách

Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã cho trẻ và trước khi chế biến thực phẩm. Đây là biện pháp đơn giản nhưng có vai trò quan trọng trong việc hạn chế lây truyền các tác nhân gây bệnh đường tiêu hóa.

Ăn chín, uống sạch

Nên ăn thực phẩm được nấu chín kỹ và uống nước đảm bảo vệ sinh. Không nên sử dụng thực phẩm sống, tái hoặc thức ăn đã có dấu hiệu ôi thiu, biến chất.

Thịt, cá, trứng và hải sản cần được bảo quản và chế biến đúng cách. Thực phẩm chín nên được tách riêng khỏi thực phẩm sống để hạn chế nhiễm khuẩn chéo.

Bảo quản thực phẩm đúng cách

Không nên để thức ăn đã nấu chín ở nhiệt độ phòng quá lâu. Thức ăn thừa cần được bảo quản lạnh thích hợp và hâm nóng kỹ trước khi sử dụng lại.

Rau củ và trái cây nên được rửa sạch trước khi ăn hoặc chế biến.

Cẩn thận với thực phẩm và nguồn nước khi đi du lịch

Khi đến khu vực có điều kiện vệ sinh thực phẩm và nguồn nước chưa đảm bảo, nên ưu tiên nước đóng chai còn nguyên niêm phong hoặc nguồn nước đã được xử lý an toàn. Hạn chế sử dụng đá không rõ nguồn nước và thực phẩm sống không đảm bảo vệ sinh.

Sử dụng thuốc đúng hướng dẫn

Không tự ý dùng kháng sinh hoặc thuốc nhuận tràng kéo dài. Nếu tiêu chảy xuất hiện sau khi bắt đầu một loại thuốc mới hoặc trong thời gian sử dụng kháng sinh, nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng hoặc thay đổi thuốc.