Trào Ngược Họng – Thanh Quản (LPR): Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị

Trào ngược họng – thanh quản (LPR) xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược lên vùng họng và thanh quản, gây kích ứng niêm mạc. Khác với trào ngược dạ dày – thực quản thông thường, LPR có thể không gây ợ nóng mà biểu hiện qua khàn tiếng, ho kéo dài, hắng giọng hoặc vướng họng. Nhận biết triệu chứng, nguyên nhân và phương pháp điều trị giúp người bệnh kiểm soát tình trạng này.

Trào ngược họng – thanh quản (LPR) là gì?

Trào ngược họng – thanh quản, tiếng Anh là Laryngopharyngeal Reflux (LPR), là tình trạng các thành phần trong dịch dạ dày di chuyển ngược qua thực quản và tiếp xúc với niêm mạc vùng họng, thanh quản.

Trong điều kiện bình thường, cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một hàng rào ngăn dịch dạ dày trào ngược. Cơ thắt thực quản trên cũng góp phần bảo vệ vùng họng khỏi các chất từ thực quản đi lên.

Khi cơ chế bảo vệ này hoạt động không hiệu quả, dịch dạ dày có thể di chuyển lên cao và gây kích ứng những mô nhạy cảm.

Dịch trào ngược có thể chứa:

• Axit dạ dày: Có khả năng gây kích ứng và tổn thương niêm mạc khi tiếp xúc với các mô nhạy cảm.

• Pepsin: Enzyme tiêu hóa protein, được cho là có vai trò trong quá trình tổn thương niêm mạc liên quan đến LPR.

• Các thành phần dịch tiêu hóa khác: Trong một số trường hợp, dịch trào ngược có thể chứa các thành phần từ tá tràng như muối mật.

Niêm mạc họng và thanh quản không có khả năng bảo vệ trước dịch tiêu hóa giống như niêm mạc dạ dày. Vì vậy, sự tiếp xúc với các thành phần này có thể gây ra triệu chứng khó chịu.

LPR đôi khi được gọi là “trào ngược thầm lặng” do người bệnh có thể không cảm thấy ợ nóng. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp ho, khàn tiếng hoặc vướng họng đều do trào ngược gây ra.

Trào ngược họng - thanh quản đôi khi khó phát hiện

Triệu chứng thường gặp

Các biểu hiện của LPR khá đa dạng, từ cảm giác khó chịu nhẹ đến những triệu chứng ảnh hưởng rõ rệt đến giọng nói, giấc ngủ và sinh hoạt hằng ngày.

Khàn tiếng hoặc thay đổi giọng nói

Khàn tiếng là một trong những biểu hiện thường được ghi nhận ở người nghi ngờ mắc LPR.

Người bệnh có thể nhận thấy giọng nói trở nên khàn, yếu, nhanh mệt hoặc khó phát âm rõ như bình thường. Một số trường hợp cảm thấy giọng nói kém ổn định, đặc biệt sau khi ngủ dậy hoặc sử dụng giọng nói nhiều.

Nguyên nhân có thể liên quan đến tình trạng kích ứng và viêm tại thanh quản. Tuy nhiên, khàn tiếng cũng có thể xuất hiện do sử dụng giọng quá mức, viêm thanh quản, tổn thương dây thanh hoặc những bệnh lý khác.

Cảm giác vướng nghẹn hoặc có dị vật trong cổ họng

Người bệnh thường mô tả cảm giác như có một khối nhỏ mắc trong họng dù không thực sự có thức ăn hay dị vật.

Cảm giác này được gọi là globus sensation, có thể khiến người bệnh liên tục nuốt nước bọt hoặc cố gắng khạc để làm sạch cổ họng.

Triệu chứng thường gây khó chịu nhưng không đồng nghĩa với tình trạng tắc nghẽn thực quản. Nếu xuất hiện khó nuốt thực sự, nuốt đau hoặc thức ăn mắc lại khi nuốt, người bệnh cần được thăm khám.

Ho khan kéo dài

Ho liên quan đến LPR thường là ho khan, có thể xuất hiện thành từng cơn hoặc kéo dài dai dẳng.

Một số người nhận thấy ho tăng khi nói chuyện nhiều, sau bữa ăn hoặc khi nằm xuống. Cơ chế được đề xuất bao gồm kích ứng trực tiếp vùng thanh quản và phản xạ ho liên quan đến thực quản.

Tuy nhiên, ho mạn tính còn có nhiều nguyên nhân phổ biến khác như hen phế quản, hội chứng ho đường hô hấp trên, tác dụng phụ của thuốc hoặc bệnh lý đường hô hấp.

Thường xuyên hắng giọng

Người mắc LPR có thể liên tục cảm thấy cần phải hắng giọng vì cổ họng có chất nhầy hoặc cảm giác chưa được làm sạch.

Đáng chú ý, việc hắng giọng quá thường xuyên có thể khiến dây thanh bị kích thích thêm, tạo thành vòng lặp giữa cảm giác khó chịu và hành động hắng giọng.

Đau rát họng và cảm giác tăng tiết chất nhầy

Một số người có biểu hiện:

• Đau rát hoặc khó chịu ở họng kéo dài.

• Cảm giác cổ họng khô, nóng hoặc bị kích ứng.

• Có chất nhầy vướng ở họng.

• Ho hoặc phải khạc nhiều vào buổi sáng.

• Khó chịu khi nói chuyện trong thời gian dài.

Các triệu chứng này không đặc hiệu cho LPR và cũng thường gặp trong viêm mũi xoang, dị ứng hoặc những tình trạng kích ứng đường hô hấp trên.

Lưu ý: Không nên tự kết luận mắc LPR chỉ dựa vào một hoặc nhiều triệu chứng kể trên, đặc biệt khi triệu chứng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng.

Nguyên nhân gây trào ngược thanh quản

LPR là tình trạng có cơ chế phức tạp, liên quan đến hoạt động của cơ thắt thực quản, khả năng vận động thực quản và sự tiếp xúc của niêm mạc với dịch trào ngược.

Suy giảm chức năng hàng rào chống trào ngược

Cơ thắt thực quản dưới và cơ thắt thực quản trên đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế dịch dạ dày đi ngược lên trên.

Khi cơ thắt thực quản dưới giãn không phù hợp hoặc hàng rào chống trào ngược suy yếu, dịch dạ dày có thể đi vào thực quản.

Nếu dịch tiếp tục di chuyển lên vùng họng và thanh quản, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện liên quan đến LPR.

Tăng áp lực trong ổ bụng

Những yếu tố làm tăng áp lực ổ bụng có thể góp phần thúc đẩy hiện tượng trào ngược, bao gồm:

• Thừa cân hoặc béo phì.

• Mang thai.

• Ăn quá no.

• Mặc quần áo quá chật vùng bụng.

• Một số tình trạng gây tăng áp lực ổ bụng kéo dài.

Thoát vị khe hoành

Thoát vị khe hoành xảy ra khi một phần dạ dày di chuyển lên khoang ngực thông qua lỗ cơ hoành.

Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến cơ chế chống trào ngược ở vùng nối thực quản – dạ dày, làm tăng nguy cơ GERD và có thể liên quan đến biểu hiện trào ngược ngoài thực quản.

Thói quen ăn uống và sinh hoạt

Một số thói quen có thể làm tăng khả năng xuất hiện hoặc làm nặng triệu chứng trào ngược:

• Ăn quá nhiều trong một bữa.

• Nằm ngay sau khi ăn.

• Ăn tối sát giờ ngủ.

• Thường xuyên tiêu thụ thực phẩm nhiều chất béo.

• Uống nhiều cà phê hoặc đồ uống có cồn.

• Hút thuốc lá.

Không phải tất cả những yếu tố này đều gây triệu chứng ở mọi người. Việc xác định tác nhân ảnh hưởng cần dựa trên phản ứng thực tế của từng cá nhân.

Ăn uống không lành mạnh và béo phì có thể làm tăng nguy cơ bị trào ngược họng - thanh quản

Đối tượng có nguy cơ mắc bệnh

LPR có thể xảy ra ở nhiều nhóm tuổi khác nhau, kể cả những người không có tiền sử ợ nóng hoặc trào ngược dạ dày rõ ràng.

Một số nhóm có khả năng gặp vấn đề trào ngược cao hơn gồm người thừa cân, béo phì, người có thoát vị khe hoành, người thường xuyên ăn muộn hoặc nằm ngay sau ăn.

Người hút thuốc lá và thường xuyên sử dụng rượu bia cũng có thể gặp nhiều triệu chứng kích ứng họng, đồng thời có những yếu tố làm tăng nguy cơ trào ngược.

Ngoài ra, người sử dụng giọng nói với cường độ cao như giáo viên, ca sĩ hoặc nhân viên tư vấn có thể nhận thấy triệu chứng khàn tiếng rõ rệt hơn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa họ có nguy cơ mắc LPR cao hơn chỉ vì đặc thù nghề nghiệp.

Trào ngược họng - thanh quản có nguy hiểm không?

LPR thường không phải là tình trạng cấp cứu. Tuy nhiên, triệu chứng kéo dài có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

Người bệnh có thể gặp khó khăn trong giao tiếp, ngủ không ngon, giảm hiệu suất làm việc hoặc cảm thấy căng thẳng vì tình trạng ho và vướng họng liên tục.

Ở một số trường hợp có bằng chứng trào ngược ảnh hưởng đến thanh quản, tình trạng kích ứng kéo dài có thể liên quan đến viêm thanh quản, phù nề hoặc hình thành u hạt thanh quản.

Dù vậy, cần hiểu rằng không phải người mắc LPR nào cũng xuất hiện tổn thương thanh quản, và không thể dự đoán biến chứng chỉ dựa trên mức độ khó chịu của triệu chứng.

Đặc biệt, các triệu chứng như khàn tiếng, khó nuốt hoặc đau họng kéo dài cũng có thể liên quan đến những bệnh lý nghiêm trọng hơn, bao gồm tổn thương thực thể tại vùng đầu cổ.

Vì vậy, người bệnh không nên mặc định mọi triệu chứng kéo dài ở họng đều là trào ngược.

Chẩn đoán trào ngược họng thanh quản

Chẩn đoán LPR không đơn giản vì nhiều triệu chứng có thể trùng lặp với các bệnh lý khác.

Bác sĩ thường kết hợp khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và lựa chọn những phương pháp kiểm tra phù hợp.

Khai thác triệu chứng và tiền sử bệnh

Bác sĩ sẽ tìm hiểu thời gian xuất hiện triệu chứng, mức độ ảnh hưởng, mối liên quan với bữa ăn, tư thế nằm và các yếu tố làm triệu chứng nặng hơn.

Đồng thời, người bệnh có thể được đánh giá những nguyên nhân khác như viêm mũi xoang, dị ứng, hen phế quản hoặc rối loạn chức năng giọng nói.

Nội soi tai mũi họng

Nội soi thanh quản giúp bác sĩ quan sát dây thanh và các cấu trúc xung quanh, phát hiện tình trạng phù nề, viêm hoặc những tổn thương bất thường.

Tuy nhiên, hình ảnh thanh quản đỏ hoặc phù nề không đủ để khẳng định LPR, bởi những thay đổi tương tự cũng có thể xuất hiện ở người không mắc bệnh trào ngược.

Nội soi có giá trị quan trọng trong việc tìm kiếm và loại trừ các nguyên nhân khác gây khàn tiếng hoặc khó chịu vùng họng.

Nội soi dạ dày – thực quản

Nội soi tiêu hóa trên có thể được chỉ định khi người bệnh có triệu chứng cảnh báo, nghi ngờ tổn thương thực quản hoặc cần đánh giá các bệnh lý tiêu hóa liên quan.

Phương pháp này giúp phát hiện viêm thực quản, hẹp thực quản, Barrett thực quản và một số bất thường khác.

Tuy nhiên, kết quả nội soi tiêu hóa bình thường không loại trừ hoàn toàn trào ngược. Ngược lại, nội soi cũng không thể tự xác nhận rằng triệu chứng tại họng bắt nguồn từ trào ngược.

Đo pH và trở kháng thực quản

Đây là nhóm xét nghiệm có vai trò quan trọng khi cần đánh giá khách quan tình trạng trào ngược.

Đo pH giúp ghi nhận mức độ tiếp xúc với axit trong thực quản. Kỹ thuật đo trở kháng kết hợp pH có thể phát hiện các đợt trào ngược axit, axit yếu hoặc không axit.

Xét nghiệm đặc biệt hữu ích khi người bệnh chỉ có triệu chứng ngoài thực quản, không có ợ nóng điển hình hoặc không đáp ứng với điều trị ban đầu.

Việc lựa chọn phương pháp và thời điểm xét nghiệm cần do bác sĩ quyết định.

Các phương pháp điều trị trào ngược họng-thanh quản

Mục tiêu điều trị là kiểm soát tình trạng trào ngược khi được xác nhận, cải thiện triệu chứng và hạn chế các yếu tố gây kích ứng thanh quản.

Không có một phác đồ duy nhất phù hợp với tất cả bệnh nhân nghi ngờ mắc LPR. Việc điều trị cần dựa trên triệu chứng, bằng chứng trào ngược và những bệnh lý đi kèm.

Điều chỉnh chế độ ăn uống

Thay đổi thói quen ăn uống thường là một phần quan trọng trong kế hoạch kiểm soát triệu chứng.

Người bệnh nên:

• Ăn khẩu phần vừa phải, tránh ăn quá no.

• Ăn chậm và nhai kỹ.

• Hạn chế các bữa ăn quá nhiều chất béo.

• Tránh ăn trong vòng 2–3 giờ trước khi nằm ngủ.

• Theo dõi những thực phẩm làm triệu chứng tăng lên.

Một số thực phẩm và đồ uống có thể làm nặng triệu chứng ở người nhạy cảm, chẳng hạn cà phê, chocolate, bạc hà, thức ăn chiên rán, nước uống có gas, rượu bia, thực phẩm chua hoặc cay.

Tuy nhiên, không cần kiêng tuyệt đối tất cả các nhóm thực phẩm nếu chúng không gây triệu chứng. Chế độ ăn quá hạn chế có thể ảnh hưởng đến dinh dưỡng và chất lượng cuộc sống.

Thay đổi tư thế và thói quen sinh hoạt

Đối với người có triệu chứng trào ngược, đặc biệt vào ban đêm, một số biện pháp có thể mang lại lợi ích:

Không nằm ngay sau bữa ăn: Duy trì tư thế ngồi hoặc đứng sau ăn để hạn chế trào ngược khi dạ dày còn đầy.

Nâng cao phần đầu giường: Người có triệu chứng về đêm có thể cân nhắc nâng đầu giường khoảng 15–20 cm bằng giải pháp phù hợp, thay vì chỉ kê nhiều gối dưới đầu.

Duy trì cân nặng hợp lý: Giảm cân khi thừa cân hoặc béo phì có thể giúp cải thiện tình trạng trào ngược.

Ngừng hút thuốc: Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc giúp bảo vệ đường hô hấp và có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.

Chăm sóc giọng nói: Uống đủ nước, hạn chế la hét và tránh hắng giọng quá mức có thể giúp giảm kích ứng thanh quản.

Sử dụng thuốc điều trị

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc những nhóm thuốc sau:

Thuốc ức chế bơm proton (PPI)

Các thuốc như omeprazole, esomeprazole hoặc pantoprazole giúp giảm tiết axit dạ dày.

PPI có hiệu quả rõ ràng trong điều trị GERD liên quan đến axit. Tuy nhiên, hiệu quả đối với các triệu chứng chỉ xuất hiện ở họng, không có bằng chứng trào ngược, còn hạn chế.

Do đó, người bệnh không nên tự sử dụng PPI kéo dài khi chưa được đánh giá nguyên nhân.

Thuốc alginate

Alginate có thể tạo một lớp gel nổi trên bề mặt dịch dạ dày, góp phần hạn chế sự di chuyển của dịch trào ngược.

Nhóm sản phẩm này có thể được cân nhắc trong một số kế hoạch kiểm soát trào ngược, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tình trạng cụ thể và công thức sản phẩm.

Các thuốc khác

Thuốc kháng axit hoặc thuốc chẹn thụ thể H2 có thể được sử dụng trong một số trường hợp theo chỉ định.

Việc lựa chọn thuốc cần tính đến bệnh lý đi kèm, tương tác thuốc và thời gian điều trị thích hợp.

Điều trị các nguyên nhân phối hợp

Không ít người có triệu chứng tại họng đồng thời mắc viêm mũi xoang, dị ứng hoặc rối loạn giọng nói.

Nếu chỉ tập trung điều trị trào ngược mà bỏ qua các nguyên nhân này, triệu chứng có thể không cải thiện.

Một số người bệnh có thể cần phối hợp điều trị với chuyên khoa Tai Mũi Họng, Hô hấp hoặc chuyên gia trị liệu giọng nói.

Phẫu thuật chống trào ngược

Phẫu thuật không phải lựa chọn thường quy cho người chỉ có biểu hiện nghi ngờ LPR.

Các can thiệp chống trào ngược chỉ nên được xem xét ở những trường hợp được lựa chọn kỹ, có bằng chứng khách quan về bệnh trào ngược và đã được bác sĩ chuyên khoa đánh giá đầy đủ.

Thay đổi lối sống để tránh bị trào ngược họng - thanh quản

Trào ngược họng và thanh quản có tự khỏi không?

Thời gian cải thiện LPR phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ triệu chứng, bệnh lý phối hợp và khả năng đáp ứng điều trị.

Một số người có thể cảm thấy dễ chịu hơn sau vài tuần điều chỉnh thói quen sinh hoạt. Những trường hợp khác cần thời gian dài hơn để kiểm soát triệu chứng hoặc cần đánh giá lại chẩn đoán.

Đối với người có cả triệu chứng GERD điển hình và triệu chứng ngoài thực quản, bác sĩ có thể cân nhắc một đợt điều trị PPI trong khoảng 8–12 tuần trước khi quyết định các bước đánh giá tiếp theo.

Tuy nhiên, đây không phải thời gian điều trị bắt buộc cho mọi bệnh nhân LPR.

Nếu triệu chứng không cải thiện sau điều trị phù hợp, cần xem xét lại nguyên nhân thay vì tự ý tăng liều hoặc sử dụng thuốc liên tục.

Cách phòng ngừa và hạn chế tái phát

Không phải mọi trường hợp LPR đều có thể phòng ngừa hoàn toàn. Tuy nhiên, duy trì lối sống phù hợp có thể giúp giảm nguy cơ xuất hiện triệu chứng liên quan đến trào ngược.

Người bệnh nên xây dựng những thói quen lâu dài như:

• Duy trì lịch ăn uống điều độ.

• Tránh ăn quá no, đặc biệt vào buổi tối.

• Không nằm ngay sau khi ăn.

• Theo dõi và hạn chế thực phẩm thực sự gây triệu chứng.

• Duy trì cân nặng phù hợp.

• Hạn chế rượu bia, ngừng hút thuốc.

• Uống đủ nước và chăm sóc giọng nói đúng cách.

• Tái khám khi triệu chứng không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Có thể ghi lại nhật ký triệu chứng trong vài tuần để nhận biết mối liên quan giữa thức ăn, thời điểm ăn uống, giấc ngủ và tình trạng khó chịu ở họng.

Đây là thông tin hữu ích giúp bác sĩ đánh giá và cá nhân hóa kế hoạch điều trị.