Xoắn Đại Tràng Là Gì? Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Điều Trị

Xoắn đại tràng là tình trạng một đoạn ruột già tự xoay quanh trục mạc treo của nó, gây bít lòng ruột và có thể làm gián đoạn nguồn máu nuôi thành ruột. Đây là một dạng tắc ruột cơ học có khả năng tiến triển nhanh thành thiếu máu, hoại tử hoặc thủng ruột nếu không được xử trí kịp thời. Đại tràng Sigma và manh tràng là hai vị trí xoắn thường gặp nhất.

Xoắn đại tràng là gì?

Xoắn đại tràng, hay colonic volvulus, xảy ra khi một đoạn đại tràng xoay quanh chính nó và phần mạc treo chứa các mạch máu nuôi ruột.

Khi đoạn ruột bị xoắn, trước tiên lòng đại tràng có thể bị bít lại khiến khí, dịch và phân không thể lưu thông. Nếu mức độ xoắn tăng lên, các mạch máu trong mạc treo cũng có thể bị chèn ép.

Khi đó, đoạn ruột không được cung cấp đủ máu và oxy, làm tăng nguy cơ:

• Thiếu máu thành ruột.

• Hoại tử ruột.

• Thủng đại tràng.

• Viêm phúc mạc.

• Nhiễm trùng huyết.

Vì vậy, xoắn đại tràng không đơn thuần là rối loạn tiêu hóa mà có thể trở thành một cấp cứu ngoại khoa.

Xoắn đại tràng là một loại tắc ruột cơ học nguy hiểm

Xoắn đại tràng thường xảy ra ở đâu?

Xoắn có thể xuất hiện tại nhiều đoạn của đại tràng, nhưng phổ biến nhất là đại tràng Sigma và manh tràng.

Xoắn đại tràng Sigma

Đại tràng Sigma là đoạn cuối của đại tràng trước khi nối với trực tràng.

Đoạn ruột này có hình cong, tương đối di động và được treo bởi mạc treo riêng. Khi Sigma quá dài hoặc mạc treo có cấu trúc thuận lợi cho việc xoay, đoạn ruột có thể tự xoắn quanh trục.

Đây là một trong những dạng xoắn đại tràng thường gặp nhất ở người trưởng thành.

Xoắn manh tràng

Manh tràng nằm ở vùng bụng dưới bên phải, nơi ruột non nối với ruột già.

Nếu manh tràng và đại tràng phải không được cố định chắc chắn vào thành bụng, chúng có thể di chuyển bất thường và xoắn quanh mạc treo.

Xoắn manh tràng có thể gây tắc ruột nhanh và làm giảm nguồn máu nuôi đoạn ruột. Hình ảnh X-quang đôi khi cho thấy manh tràng giãn lớn với hình dạng đặc trưng.

Xoắn đại tràng ngang

Xoắn đại tràng ngang hiếm gặp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra.

Tương tự các vị trí khác, nếu đoạn ruột bị xoắn đủ chặt, người bệnh có nguy cơ thiếu máu và hoại tử ruột.

Nguyên nhân gây xoắn đại tràng

Không phải lúc nào cũng xác định được một nguyên nhân duy nhất. Xoắn thường xuất hiện khi cấu tạo giải phẫu của đại tràng kết hợp với những yếu tố làm ruột giãn hoặc di động bất thường.

Đại tràng Sigma dài và di động

Một số người có đại tràng Sigma dài hơn bình thường và mạc treo tương đối hẹp.

Đặc điểm này tạo điều kiện để đoạn ruột xoay quanh trục mạc treo.

Khi xoắn xảy ra, phân và khí tiếp tục tích tụ phía trên vị trí tắc, khiến đại tràng ngày càng giãn.

Táo bón mạn tính

Táo bón kéo dài có thể khiến đại tràng phải chứa lượng phân lớn trong thời gian dài.

Theo thời gian, đoạn Sigma có thể trở nên giãn và dài hơn, từ đó làm tăng khả năng xoắn ở những người có cấu tạo thuận lợi.

Đại tràng giãn

Một số bệnh hoặc rối loạn vận động có thể khiến đại tràng giãn kéo dài.

Đại tràng càng dài và di động thì nguy cơ xoắn càng tăng.

Bất thường cố định manh tràng

Trong quá trình phát triển, manh tràng và đại tràng phải bình thường sẽ được cố định tương đối vào thành bụng.

Ở một số người, quá trình cố định này không hoàn toàn, làm manh tràng di động hơn bình thường và dễ xoắn.

Tuổi cao và ít vận động

Xoắn Sigma thường gặp hơn ở người lớn tuổi, đặc biệt những người ít vận động, nằm lâu hoặc có bệnh thần kinh.

Táo bón và sử dụng nhiều thuốc làm chậm nhu động ruột cũng có thể góp phần làm nguy cơ tăng lên.

Một số bệnh thần kinh hoặc tâm thần

Người mắc các bệnh ảnh hưởng đến vận động, khả năng tự chăm sóc hoặc nhu động ruột có thể bị táo bón kéo dài và đại tràng giãn.

Đây là những yếu tố gián tiếp làm tăng nguy cơ xoắn đại tràng.

Người cao tuổi ít vận động là đối tượng có nguy cơ gặp tình trạng xoắn đại tràng

Dấu hiệu xoắn đại tràng

Triệu chứng thường liên quan đến tình trạng tắc ruột và có thể xuất hiện khá đột ngột.

Đau bụng

Người bệnh thường đau bụng quặn hoặc đau tăng dần.

Trong xoắn ruột, cơn đau có thể khởi phát đột ngột. Nếu máu nuôi ruột bị ảnh hưởng, đau có thể trở nên liên tục và dữ dội.

Đây là dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.

Chướng bụng

Đoạn ruột bị tắc khiến khí và phân không thể di chuyển xuống dưới.

Đại tràng phía trên vị trí xoắn tiếp tục giãn, khiến bụng chướng ngày càng rõ.

Xoắn Sigma thường có thể gây chướng bụng rất rõ do đoạn đại tràng bị giãn lớn.

Bí trung tiện

Người bệnh có thể không xì hơi được do lòng ruột bị bít.

Bí trung tiện kết hợp với đau và chướng bụng là dấu hiệu gợi ý tắc ruột.

Bí đại tiện

Nếu xoắn gây tắc hoàn toàn, phân không thể đi qua vị trí tắc nên người bệnh không thể đại tiện.

Trong giai đoạn đầu, đôi khi vẫn có thể đi ngoài một lượng nhỏ do phân đã nằm phía dưới vị trí xoắn.

Buồn nôn và nôn

Nôn thường xuất hiện muộn hơn so với tắc ruột non nhưng có thể tăng lên khi tình trạng tắc kéo dài.

Nôn nhiều làm cơ thể mất nước và rối loạn điện giải.

Sốt và tình trạng toàn thân xấu

Nếu ruột bắt đầu thiếu máu, hoại tử hoặc thủng, người bệnh có thể xuất hiện:

• Sốt.

• Tim đập nhanh.

• Đau bụng liên tục.

• Bụng cứng.

• Tụt huyết áp.

• Mệt lả hoặc lơ mơ.

Đây là những dấu hiệu cấp cứu.

Xoắn đại tràng có nguy hiểm không?

Có. Xoắn đại tràng có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị sớm.

Mức độ nguy hiểm chủ yếu đến từ hai cơ chế: tắc ruột và gián đoạn tuần hoàn máu.

Tắc ruột hoàn toàn

Khi lòng đại tràng bị bít, khí, dịch và phân tích tụ phía trên vị trí xoắn.

Áp lực trong ruột ngày càng tăng, làm đại tràng giãn lớn.

Thiếu máu và hoại tử ruột

Xoắn mạc treo có thể chèn ép các mạch máu.

Nếu tình trạng kéo dài, tế bào thành ruột thiếu oxy và dần hoại tử.

Thủng đại tràng

Đoạn ruột bị hoại tử hoặc giãn quá mức có thể vỡ.

Khi đại tràng thủng, phân và vi khuẩn tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc.

Nhiễm trùng huyết

Vi khuẩn có thể đi vào máu từ đoạn ruột bị tổn thương, dẫn đến nhiễm trùng huyết, tụt huyết áp và suy nhiều cơ quan.

Vì vậy, tắc ruột do xoắn cần được đánh giá khẩn cấp.

Chẩn đoán xoắn đại tràng như thế nào?

Bác sĩ kết hợp triệu chứng, thăm khám và chẩn đoán hình ảnh.

Khám lâm sàng

Bác sĩ đánh giá:

• Mức độ chướng bụng.

• Vị trí và tính chất đau.

• Khả năng trung tiện, đại tiện.

• Nhu động ruột.

• Sốt.

• Mạch và huyết áp.

• Dấu hiệu viêm phúc mạc.

Đau dữ dội, bụng cứng hoặc huyết áp giảm có thể gợi ý biến chứng nặng.

X-quang bụng

X-quang có thể phát hiện đại tràng giãn bất thường.

Một số trường hợp xoắn Sigma hoặc manh tràng có hình ảnh đặc trưng, nhưng X-quang không phải lúc nào cũng đủ để xác định chính xác vị trí và mức độ tổn thương.

Chụp CT bụng

CT bụng – chậu là phương pháp quan trọng để xác nhận chẩn đoán xoắn đại tràng.

CT có thể giúp bác sĩ xác định:

• Vị trí xoắn.

• Mức độ giãn ruột.

• Điểm tắc.

• Xoắn mạch mạc treo.

• Thiếu máu thành ruột.

• Thủng.

• Các nguyên nhân tắc đại tràng khác.

Hướng dẫn của American Society of Colon and Rectal Surgeons xem CT là phương pháp hình ảnh xác nhận được ưu tiên đối với cả xoắn Sigma và xoắn manh tràng. Hình ảnh có thể xuất hiện dấu hiệu “whirl sign” do mạc treo và mạch máu xoắn quanh trục.

Điều trị xoắn đại tràng như thế nào?

Phương pháp điều trị khác nhau đáng kể giữa xoắn đại tràng Sigma và xoắn manh tràng.

Phẫu thuật là phương pháp điều trị phổ biến khi bị xoắn đại tràng

Điều trị xoắn đại tràng Sigma

Nếu người bệnh ổn định, chưa có dấu hiệu thủng, viêm phúc mạc hoặc thiếu máu ruột, bác sĩ thường ưu tiên nội soi tháo xoắn và giải áp.

Ống nội soi được đưa qua hậu môn đến vị trí xoắn nhằm:

• Tháo đoạn ruột bị xoắn.

• Giải phóng khí và phân.

• Đánh giá niêm mạc ruột còn sống hay đã thiếu máu.

Hướng dẫn ASCRS cho biết nội soi tháo xoắn là lựa chọn đầu tiên ở bệnh nhân xoắn Sigma ổn định và có thể thành công trong khoảng 60–95% trường hợp phù hợp.

Tuy nhiên, chỉ tháo xoắn không loại bỏ nguyên nhân giải phẫu nên bệnh có nguy cơ tái phát.

Vì vậy, sau khi ruột được giải áp và người bệnh ổn định, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật cắt đoạn Sigma trong thời điểm thích hợp để phòng tái phát.

Khi nào cần phẫu thuật cấp cứu?

Phẫu thuật cần được thực hiện sớm nếu có:

• Thủng đại tràng.

• Viêm phúc mạc.

• Hoại tử ruột.

• Thiếu máu ruột.

• Sốc.

• Nội soi không thể tháo xoắn.

Đoạn ruột không còn sống cần được cắt bỏ.

Điều trị xoắn manh tràng

Xoắn manh tràng khác với xoắn Sigma.

Nội soi tháo xoắn thường không phải lựa chọn ưu tiên vì hiệu quả thấp hơn và có nguy cơ làm trì hoãn phẫu thuật cần thiết.

Phẫu thuật thường là phương pháp điều trị chính.

Tùy tình trạng ruột, bác sĩ có thể:

• Tháo xoắn.

• Cố định manh tràng trong một số trường hợp chọn lọc.

• Cắt bỏ đoạn ruột bị xoắn.

• Nối lại hai đầu ruột nếu điều kiện cho phép.

Nếu đoạn ruột đã hoại tử, việc cắt bỏ là bắt buộc.

Xoắn đại tràng có tự khỏi không?

Không nên chờ xoắn đại tràng tự khỏi.

Đôi khi đoạn ruột có thể tự tháo xoắn tạm thời, khiến triệu chứng giảm. Tuy nhiên, điều này không loại bỏ nguy cơ tái xoắn hoặc tổn thương mạch máu.

Nếu đang đau bụng, chướng bụng, bí trung tiện hoặc bí đại tiện, người bệnh không nên tự:

• Uống thuốc nhuận tràng.

• Thụt tháo.

• Ăn nhiều chất xơ.

• Xoa bóp bụng mạnh.

• Cố ăn uống nhiều.

Những biện pháp này không thể tháo đoạn ruột bị xoắn và có thể trì hoãn điều trị.

Xoắn đại tràng có tái phát không?

Xoắn đại tràng Sigma có nguy cơ tái phát nếu chỉ được tháo xoắn bằng nội soi mà không xử lý nguyên nhân giải phẫu.

Do đó, sau khi cấp cứu thành công, bác sĩ thường đánh giá khả năng phẫu thuật dự phòng để giảm nguy cơ tái xoắn.

Nguy cơ và phương pháp điều trị cần được cá nhân hóa dựa trên tuổi, bệnh nền, tình trạng đại tràng và khả năng chịu đựng phẫu thuật.

Có thể phòng ngừa xoắn đại tràng không?

Không phải tất cả trường hợp đều có thể phòng tránh vì một phần nguy cơ liên quan đến cấu tạo giải phẫu.

Tuy nhiên, một số biện pháp có thể hỗ trợ sức khỏe đại tràng:

Kiểm soát táo bón: Táo bón kéo dài nên được điều trị bằng chế độ ăn, lượng nước, vận động và thuốc khi có chỉ định.

Duy trì vận động: Vận động thường xuyên hỗ trợ nhu động ruột và hạn chế tình trạng phân lưu lại quá lâu.

Điều chỉnh thuốc: Người dùng các thuốc gây táo bón kéo dài nên trao đổi với bác sĩ nếu đại tiện trở nên khó khăn.

Theo dõi sau một lần xoắn: Người từng bị xoắn đại tràng cần tuân thủ lịch tái khám vì nguy cơ tái phát có thể đáng kể, đặc biệt với xoắn Sigma.