Probiotics Là Gì? Công Dụng Và Cách Bổ Sung Đúng Cách

Probiotics thường được biết đến với tên gọi “lợi khuẩn” và xuất hiện trong nhiều loại sữa chua, thực phẩm lên men hoặc sản phẩm bổ sung. Tuy nhiên, không phải tất cả vi khuẩn có lợi hay vi sinh vật sống đều được xem là probiotics. Mỗi chủng probiotics có đặc điểm và tác dụng khác nhau, vì vậy hiểu đúng probiotics là gì giúp người dùng lựa chọn và sử dụng phù hợp hơn.

Probiotics là gì?

Probiotics là các vi sinh vật sống khi được sử dụng với lượng thích hợp có thể mang lại lợi ích sức khỏe cho cơ thể. Đây là định nghĩa khoa học được sử dụng rộng rãi hiện nay.

Probiotics thường là vi khuẩn, nhưng một số loại nấm men cũng có thể được sử dụng làm probiotics.

Những nhóm thường được nhắc đến gồm:

• Lactobacillus.

• Bifidobacterium.

• Bacillus.

• Một số chủng Streptococcus.

• Nấm men Saccharomyces boulardii.

Tuy nhiên, tác dụng của probiotics thường phụ thuộc vào chủng vi sinh vật cụ thể, liều lượng và mục đích sử dụng. Hai sản phẩm cùng chứa vi khuẩn thuộc một chi như Lactobacillus chưa chắc mang lại tác dụng giống nhau.

Theo Hiệp hội Khoa học Quốc tế về Probiotics và Prebiotics (ISAPP), một vi sinh vật chỉ được coi là probiotics khi còn sống, được sử dụng với lượng đủ và có bằng chứng cho thấy mang lại lợi ích sức khỏe.

Probiotics là một loại men vi sinh còn sống

Probiotics hoạt động như thế nào?

Sau khi được đưa vào cơ thể, probiotics đi qua đường tiêu hóa và tương tác với môi trường vi sinh vật vốn đã tồn tại trong ruột.

Phần lớn probiotics không định cư vĩnh viễn trong đường ruột. Chúng thường tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định rồi giảm dần sau khi ngừng sử dụng.

Tùy từng chủng, probiotics có thể tác động đến sức khỏe thông qua nhiều cơ chế.

Cạnh tranh với vi sinh vật gây bệnh

Một số probiotics có thể cạnh tranh nguồn dinh dưỡng và vị trí bám với vi sinh vật có hại.

Điều này góp phần hạn chế một số tác nhân gây bệnh phát triển quá mức trong đường tiêu hóa.

Tạo các chất chuyển hóa

Probiotics có thể tạo ra axit hữu cơ hoặc các hợp chất khác làm thay đổi môi trường trong ruột, từ đó ảnh hưởng đến hoạt động của các vi sinh vật khác.

Hỗ trợ hàng rào niêm mạc ruột

Niêm mạc ruột đóng vai trò ngăn vi khuẩn và các chất có hại xâm nhập sâu vào cơ thể.

Một số chủng probiotics có thể hỗ trợ chức năng của hàng rào này và tương tác với các tế bào niêm mạc.

Tương tác với hệ miễn dịch

Các vi sinh vật trong đường ruột có mối liên hệ mật thiết với hệ miễn dịch.

Một số probiotics có thể ảnh hưởng đến phản ứng miễn dịch tại niêm mạc ruột. Tuy nhiên, tác dụng cụ thể khác nhau giữa từng chủng và không nên hiểu rằng tất cả probiotics đều có khả năng “tăng miễn dịch” giống nhau.

Probiotics có tác dụng gì?

Lợi ích của probiotics phụ thuộc vào chủng, liều lượng, sản phẩm và tình trạng sức khỏe của người sử dụng.

Không thể lấy kết quả nghiên cứu của một chủng probiotics rồi áp dụng cho mọi sản phẩm khác. ISAPP cũng nhấn mạnh rằng các chủng probiotics khác nhau có thể mang lại những lợi ích khác nhau.

Hỗ trợ phòng ngừa tiêu chảy liên quan đến kháng sinh

Đây là một trong những ứng dụng của probiotics được nghiên cứu khá nhiều.

Kháng sinh có thể tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh nhưng đồng thời làm thay đổi hệ vi sinh bình thường trong đường ruột. Một số người vì vậy xuất hiện tiêu chảy trong hoặc sau khi sử dụng thuốc.

Một số chế phẩm probiotics có thể giúp giảm nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh ở một số nhóm bệnh nhân. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào chủng và sản phẩm cụ thể.

Hỗ trợ một số trường hợp tiêu chảy cấp

Một số chủng probiotics đã được nghiên cứu trong tiêu chảy cấp, đặc biệt ở trẻ em.

Tuy nhiên, lợi ích không đồng đều giữa các sản phẩm và còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây tiêu chảy, độ tuổi cũng như tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Probiotics không thay thế việc bù nước và điện giải, vốn là biện pháp quan trọng khi bị tiêu chảy.

Hỗ trợ tiêu hóa lactose

Một số sản phẩm sữa chua chứa vi khuẩn sống có thể hỗ trợ tiêu hóa lactose ở những người tiêu hóa lactose kém.

Điều này không có nghĩa mọi probiotics đều có tác dụng đối với không dung nạp lactose. Tác dụng phụ thuộc vào loại vi sinh vật và sản phẩm cụ thể.

Có thể ảnh hưởng đến một số triệu chứng tiêu hóa

Probiotics đã được nghiên cứu trong nhiều tình trạng như:

• Đầy hơi.

• Chướng bụng.

• Táo bón.

• Hội chứng ruột kích thích.

• Một số bệnh viêm ruột.

Tuy nhiên, kết quả không đồng nhất và không phải probiotics nào cũng có hiệu quả đối với các tình trạng này.

Vì vậy, người có triệu chứng tiêu hóa kéo dài không nên chỉ tự mua probiotics mà cần xác định nguyên nhân.

Probiotics có tương tác và hỗ trợ hệ miễn dịch

Probiotics có giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột không?

Probiotics thường được quảng cáo với công dụng “cân bằng hệ vi sinh”, nhưng khái niệm này cần được hiểu đúng.

Đường ruột chứa một hệ sinh thái gồm rất nhiều loại vi khuẩn, virus, nấm và các vi sinh vật khác. Một hoặc vài chủng probiotics không thể đơn giản thay thế toàn bộ hệ vi sinh này.

Một số probiotics có thể tác động tạm thời đến môi trường đường ruột, tương tác với các vi khuẩn đang sống tại đây và mang lại lợi ích cụ thể. Tuy nhiên, phần lớn chúng không định cư lâu dài.

Do đó, duy trì hệ vi sinh khỏe mạnh cần kết hợp nhiều yếu tố như:

• Chế độ ăn đa dạng.

• Bổ sung đủ chất xơ.

• Hạn chế lạm dụng kháng sinh.

• Vận động thường xuyên.

• Ngủ đủ.

• Điều trị đúng các bệnh lý đường tiêu hóa.

Probiotics nên được xem là một yếu tố hỗ trợ trong những tình huống phù hợp, không phải giải pháp duy nhất cho hệ vi sinh đường ruột.

Probiotics có trong những thực phẩm nào?

Một số thực phẩm có thể chứa vi sinh vật sống, đặc biệt là thực phẩm lên men.

Sữa chua

Sữa chua được sản xuất thông qua quá trình lên men sữa bằng vi khuẩn.

Một số sản phẩm còn chứa vi khuẩn sống khi đến tay người tiêu dùng. Tuy nhiên, cần xem thông tin trên nhãn vì thành phần và số lượng vi sinh vật khác nhau giữa từng sản phẩm.

Kefir

Kefir là đồ uống lên men từ sữa hoặc một số nguyên liệu khác, có thể chứa nhiều loại vi khuẩn và nấm men.

Thành phần vi sinh vật phụ thuộc vào quá trình sản xuất.

Một số thực phẩm lên men

Kim chi, dưa cải lên men và nhiều món lên men truyền thống có thể chứa vi sinh vật sống nếu chưa bị xử lý nhiệt sau lên men.

Tuy nhiên, thực phẩm lên men không đồng nghĩa với probiotics.

Phần lớn vi sinh vật sống trong thực phẩm lên men không tự động được xem là probiotics vì có thể chưa được xác định rõ chủng, liều lượng và lợi ích sức khỏe.

Đây là điểm quan trọng khi lựa chọn sản phẩm. Một món ăn chứa vi sinh vật sống có thể là thực phẩm tốt, nhưng chưa chắc đáp ứng tiêu chuẩn khoa học của probiotics.

Probiotics dạng bổ sung

Probiotics cũng được sản xuất dưới nhiều dạng như:

• Viên nang.

• Viên nén.

• Gói bột.

• Dung dịch uống.

• Sữa hoặc đồ uống bổ sung probiotics.

Các sản phẩm có thể chứa một chủng hoặc phối hợp nhiều chủng.

Hàm lượng thường được ghi bằng CFU – Colony Forming Units, tức số đơn vị vi sinh vật có khả năng tạo khuẩn lạc.

Tuy nhiên, số CFU càng cao không đồng nghĩa sản phẩm càng tốt. Liều cần phù hợp với chủng probiotics và lợi ích đã được nghiên cứu.

Một sản phẩm có hàng chục tỷ CFU nhưng không có bằng chứng phù hợp chưa chắc mang lại lợi ích tốt hơn sản phẩm có lượng thấp hơn nhưng đã được nghiên cứu cho mục tiêu cụ thể.

Sữa chua là nguồn cung cấp Probiotics tự nhiên và lành mạnh

Làm thế nào để lựa chọn probiotics?

Không nên lựa chọn probiotics chỉ dựa trên số lượng “lợi khuẩn” được quảng cáo trên bao bì.

Một sản phẩm probiotics phù hợp nên cung cấp những thông tin quan trọng.

Xác định chủng vi sinh vật

Tên probiotics thường bao gồm:

Chi – loài – chủng.

Ví dụ, hai vi khuẩn cùng thuộc một loài nhưng khác chủng có thể có đặc tính và bằng chứng lâm sàng khác nhau.

Probiotics cần được xác định rõ đến mức chủng và có bằng chứng về lợi ích sức khỏe phù hợp.

Xem mục đích sử dụng

Nên lựa chọn sản phẩm dựa trên vấn đề cần hỗ trợ thay vì tìm một loại probiotics được quảng cáo là “tốt cho mọi bệnh”.

Một chủng được nghiên cứu cho tiêu chảy liên quan đến kháng sinh chưa chắc có tác dụng tương tự với táo bón hoặc hội chứng ruột kích thích.

Kiểm tra số lượng vi sinh vật

Nhãn sản phẩm thường ghi lượng probiotics bằng CFU.

Quan trọng hơn con số tuyệt đối là sản phẩm có cung cấp lượng vi sinh vật tương ứng với liều đã chứng minh lợi ích hay không.

Kiểm tra hạn sử dụng và cách bảo quản

Probiotics cần còn sống để đáp ứng định nghĩa probiotics.

Một số sản phẩm cần bảo quản lạnh, trong khi những loại khác có thể giữ ổn định ở nhiệt độ phòng.

Nhiệt độ, độ ẩm và thời gian bảo quản không phù hợp có thể làm giảm số lượng vi sinh vật sống.

Ưu tiên sản phẩm có bằng chứng khoa học

Một sản phẩm probiotics đáng tin cậy không chỉ cần chứa vi sinh vật sống mà còn cần có bằng chứng cho thấy chủng được sử dụng có lợi ích phù hợp với mục đích sử dụng.

Probiotics và prebiotics khác nhau như thế nào?

Probiotics và prebiotics không giống nhau.

Probiotics là vi sinh vật sống có khả năng mang lại lợi ích sức khỏe khi sử dụng với lượng phù hợp.

Trong khi đó, prebiotics là những thành phần được một số vi sinh vật trong cơ thể sử dụng và tạo ra lợi ích sức khỏe.

Nhiều prebiotics thuộc nhóm chất xơ hoặc carbohydrate khó tiêu và có trong các thực phẩm như:

• Yến mạch.

• Hành.

• Tỏi.

• Chuối.

• Các loại đậu.

• Một số rau củ.

Có thể hiểu đơn giản: probiotics cung cấp vi sinh vật, còn prebiotics cung cấp nguồn dinh dưỡng cho một số vi sinh vật có lợi.

Synbiotics là gì?

Synbiotics là sản phẩm kết hợp probiotics và prebiotics.

Mục tiêu là cung cấp cả vi sinh vật có lợi và thành phần giúp hỗ trợ hoạt động của chúng.

Tuy nhiên, giống như probiotics, hiệu quả của synbiotics phụ thuộc vào thành phần cụ thể và không nên cho rằng mọi sản phẩm kết hợp đều mang lại cùng một lợi ích.

Uống probiotics vào lúc nào?

Không có một thời điểm duy nhất phù hợp với tất cả các sản phẩm probiotics.

Khả năng sống sót của vi sinh vật khi đi qua dạ dày phụ thuộc vào chủng, công nghệ sản xuất và dạng bào chế.

Vì vậy, cách tốt nhất là sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc nhân viên y tế thay vì áp dụng một quy tắc chung như luôn phải uống trước ăn hoặc sau ăn.

Nếu đang sử dụng probiotics cùng kháng sinh, thời điểm uống cũng có thể cần được sắp xếp tùy sản phẩm và chỉ định.

Probiotics dùng bao lâu thì có tác dụng?

Thời gian để nhận thấy hiệu quả phụ thuộc vào:

• Loại probiotics.

• Mục đích sử dụng.

• Liều lượng.

• Tuổi.

• Chế độ ăn.

• Tình trạng sức khỏe.

• Thuốc đang sử dụng.

Không có một mốc như 3 ngày, 7 ngày hay 1 tháng áp dụng cho tất cả probiotics.

Nếu sử dụng một sản phẩm trong thời gian phù hợp nhưng triệu chứng không cải thiện hoặc trở nên nặng hơn, người bệnh cần đánh giá lại nguyên nhân thay vì liên tục đổi sang các sản phẩm probiotics khác.

Probiotics có tác dụng phụ không?

Đối với người khỏe mạnh, probiotics nhìn chung có độ an toàn tương đối tốt và thường chỉ gây ít tác dụng phụ.

Trong những ngày đầu sử dụng, một số người có thể gặp:

• Đầy bụng.

• Trung tiện nhiều hơn.

• Thay đổi nhẹ số lần đại tiện.

• Khó chịu ở bụng.

Những triệu chứng này thường nhẹ nhưng không phải lúc nào cũng xảy ra.

Tuy nhiên, dữ liệu về độ an toàn khi sử dụng lâu dài vẫn còn hạn chế đối với nhiều loại probiotics.

Những ai cần thận trọng khi dùng probiotics?

Người khỏe mạnh thường có nguy cơ thấp khi sử dụng probiotics đúng cách. Tuy nhiên, vi sinh vật sống vẫn có khả năng gây nhiễm trùng trong những tình huống đặc biệt.

Người nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng gồm:

• Người suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.

• Người đang mắc bệnh nặng hoặc điều trị tại bệnh viện.

• Người có một số bệnh đường tiêu hóa nghiêm trọng.

• Người đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.

• Trẻ sinh non.

• Người có tình trạng sức khỏe phức tạp.

Nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng có thể cao hơn ở những người có bệnh nền nặng. Đặc biệt, trẻ sinh non cần được đánh giá kỹ trước khi sử dụng sản phẩm chứa vi sinh vật sống.

Vì vậy, probiotics không nên được xem là sản phẩm hoàn toàn vô hại chỉ vì có nguồn gốc từ vi sinh vật “có lợi”.

Có nên uống probiotics hằng ngày không?

Không phải ai cũng cần sử dụng probiotics bổ sung mỗi ngày.

Người khỏe mạnh có chế độ ăn đa dạng và không có vấn đề tiêu hóa thường không nhất thiết phải dùng viên uống probiotics thường xuyên.

Nếu sử dụng nhằm hỗ trợ một tình trạng cụ thể, nên lựa chọn đúng chủng, đúng liều và đúng thời gian dựa trên bằng chứng hoặc tư vấn chuyên môn.

Việc dùng probiotics kéo dài nhưng không có mục đích rõ ràng chưa chắc mang lại thêm lợi ích.

Probiotics có thay thế thuốc điều trị bệnh đường ruột không?

Không.

Probiotics có thể đóng vai trò hỗ trợ trong một số tình trạng nhưng không được sử dụng để thay thế các phương pháp điều trị đã được chứng minh.

Ví dụ, người mắc bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, nhiễm trùng đường ruột hoặc các bệnh tiêu hóa khác vẫn cần điều trị theo chẩn đoán và phác đồ của bác sĩ.

Không nên dùng probiotics hoặc các phương pháp chưa được chứng minh để thay thế điều trị y khoa có bằng chứng.

Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng probiotics?

Không nên tự cho rằng mọi triệu chứng tiêu hóa đều do “thiếu lợi khuẩn”.

Người bệnh cần thăm khám nếu có:

• Tiêu chảy kéo dài.

• Đi ngoài ra máu.

• Phân đen.

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.

• Đau bụng kéo dài hoặc dữ dội.

• Sốt.

• Nôn kéo dài.

• Thiếu máu.

• Táo bón mới xuất hiện và kéo dài.

• Thay đổi thói quen đại tiện rõ rệt.

• Triệu chứng ngày càng nghiêm trọng.

Những biểu hiện này có thể liên quan đến nhiễm trùng, bệnh viêm ruột, polyp, ung thư đại trực tràng hoặc những bệnh lý khác cần được chẩn đoán và điều trị thích hợp.