Bệnh Viêm Ruột (IBD) Là Gì? Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị

Bệnh viêm ruột (IBD – Inflammatory Bowel Disease) là nhóm bệnh gây viêm mạn tính tại đường tiêu hóa, phổ biến nhất gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng. Bệnh có thể gây tiêu chảy kéo dài, đau bụng, đi ngoài ra máu và sụt cân. IBD thường diễn tiến theo từng đợt và cần được điều trị, theo dõi lâu dài để kiểm soát viêm, duy trì thuyên giảm và phòng ngừa biến chứng.

Bệnh viêm ruột IBD là gì?

Bệnh viêm ruột (IBD) là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm bệnh lý gây viêm kéo dài tại đường tiêu hóa. Hai thể bệnh chính là bệnh Crohn và viêm loét đại tràng.

IBD là bệnh mạn tính. Người bệnh có thể trải qua những giai đoạn triệu chứng trở nên nghiêm trọng, gọi là đợt bùng phát, xen kẽ những khoảng thời gian triệu chứng giảm hoặc biến mất, được gọi là giai đoạn thuyên giảm.

Mức độ bệnh rất khác nhau giữa từng người. Một số trường hợp chỉ có triệu chứng nhẹ và được kiểm soát tốt bằng thuốc, trong khi những người khác có thể bị viêm nặng, xuất hiện biến chứng hoặc phải phẫu thuật.

Bệnh viêm ruột không chỉ ảnh hưởng đến đường tiêu hóa. Một số bệnh nhân còn xuất hiện tổn thương tại khớp, da, mắt hoặc những cơ quan khác.

Viêm đường ruột là hội chứng bệnh xảy ra trên đại tràng và trực tràng

Các loại bệnh viêm ruột phổ biến

IBD bao gồm nhiều tình trạng viêm đường tiêu hóa, trong đó hai bệnh thường gặp và được biết đến nhiều nhất là viêm loét đại tràng và bệnh Crohn.

Viêm loét đại tràng

Viêm loét đại tràng (Ulcerative Colitis) là bệnh viêm mạn tính gây tổn thương và hình thành các vết loét ở lớp niêm mạc bên trong đại tràng.

Bệnh thường bắt đầu tại trực tràng rồi có thể lan liên tục lên những phần cao hơn của đại tràng. Mức độ tổn thương có thể chỉ giới hạn ở trực tràng hoặc ảnh hưởng đến phần lớn, thậm chí toàn bộ đại tràng.

Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Tiêu chảy.

• Đi ngoài ra máu.

• Đau và co thắt bụng.

• Phân có chất nhầy.

• Mót rặn.

• Buồn đại tiện gấp.

• Mệt mỏi và sụt cân khi bệnh nặng.

Bệnh Crohn

Bệnh Crohn là tình trạng viêm mạn tính có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào của đường tiêu hóa, từ miệng đến hậu môn. Tuy nhiên, bệnh thường ảnh hưởng đến đoạn cuối ruột non và đại tràng.

Khác với viêm loét đại tràng chủ yếu ảnh hưởng đến niêm mạc, tổn thương do Crohn có thể xâm nhập sâu hơn qua các lớp của thành ruột. Các vùng viêm cũng có thể xuất hiện không liên tục, xen kẽ với những đoạn ruột bình thường.

Người mắc bệnh Crohn có thể gặp tiêu chảy kéo dài, đau quặn bụng, sụt cân và nhiều biến chứng như hẹp ruột, áp xe hoặc đường rò.

Nguyên nhân gây bệnh viêm ruột

Nguyên nhân chính xác của IBD hiện vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Các bằng chứng hiện nay cho thấy bệnh có thể hình thành do sự tương tác phức tạp giữa hệ miễn dịch, yếu tố di truyền, hệ vi sinh đường ruột và môi trường.

Nguyên nhân gây bệnh viêm đường ruột gồm nhiều yếu tố

Rối loạn hoạt động của hệ miễn dịch

Ở người mắc IBD, hệ miễn dịch có những phản ứng bất thường tại đường tiêu hóa, dẫn đến tình trạng viêm kéo dài và gây tổn thương mô.

Bình thường, hệ miễn dịch giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, trong IBD, phản ứng miễn dịch bị rối loạn và quá trình viêm không được kiểm soát thích hợp.

Yếu tố di truyền

Bệnh viêm đường ruột có xu hướng xuất hiện nhiều hơn ở những người có người thân mắc bệnh. Một số biến thể gen đã được xác định có liên quan đến nguy cơ phát triển bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng.

Tuy nhiên, có yếu tố di truyền không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. IBD được xem là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động.

Hệ vi sinh đường ruột

Đường tiêu hóa chứa hàng nghìn tỷ vi sinh vật tạo nên hệ vi sinh đường ruột.

Các nghiên cứu phát hiện hệ vi sinh của người mắc IBD có những khác biệt nhất định so với người không mắc bệnh. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa những thay đổi này và quá trình phát triển IBD vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Yếu tố môi trường

Chế độ ăn uống, hút thuốc, thuốc sử dụng, nhiễm trùng và nhiều yếu tố môi trường khác đang được nghiên cứu về vai trò đối với IBD.

Điều quan trọng cần hiểu là ăn uống không lành mạnh hoặc căng thẳng không phải nguyên nhân trực tiếp gây IBD. Tuy nhiên, một số loại thực phẩm hoặc stress có thể khiến triệu chứng trở nên nặng hơn ở một số người đã mắc bệnh.

Triệu chứng bệnh viêm ruột

Biểu hiện của bệnh viêm đường ruột phụ thuộc vào vị trí đường ruột bị tổn thương, mức độ viêm và thể bệnh. Triệu chứng có thể nhẹ hoặc nghiêm trọng và thường thay đổi theo từng giai đoạn.

Tiêu chảy kéo dài

Tiêu chảy là một trong những biểu hiện thường gặp nhất. Người bệnh có thể đi ngoài nhiều lần trong ngày, phân lỏng và đôi khi kèm máu hoặc chất nhầy.

Trong giai đoạn bệnh bùng phát mạnh, số lần đi ngoài có thể tăng đáng kể.

Đau bụng và co thắt

Tình trạng viêm tại đường ruột có thể gây đau âm ỉ hoặc đau quặn bụng.

Vị trí đau phụ thuộc vào khu vực bị tổn thương. Một số người bệnh còn có cảm giác đầy bụng hoặc khó chịu sau khi ăn.

Đi ngoài ra máu

Máu trong phân đặc biệt thường gặp ở viêm loét đại tràng. Máu có thể trộn lẫn trong phân hoặc xuất hiện khi đại tiện.

Chảy máu kéo dài có thể dẫn đến thiếu máu, khiến người bệnh mệt mỏi, chóng mặt và suy nhược.

Mót rặn và đại tiện gấp

Khi trực tràng bị viêm, người bệnh có thể thường xuyên cảm thấy muốn đi ngoài mặc dù trực tràng gần như không còn phân.

Tình trạng này gọi là mót rặn. Một số người còn có nhu cầu đại tiện đột ngột và khó trì hoãn.

Sụt cân và chán ăn

Viêm đường ruột kéo dài có thể ảnh hưởng đến cảm giác ngon miệng cũng như khả năng hấp thu chất dinh dưỡng.

Bệnh nhân Crohn có tổn thương ruột non đặc biệt dễ gặp tình trạng giảm hấp thu, thiếu dinh dưỡng và sụt cân.

Mệt mỏi

Mệt mỏi có thể liên quan đến quá trình viêm mạn tính, thiếu máu, thiếu dinh dưỡng hoặc giấc ngủ bị ảnh hưởng do phải đi đại tiện nhiều lần.

Đây là một trong những triệu chứng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người mắc IBD.

Biểu hiện ngoài đường tiêu hóa

IBD không chỉ ảnh hưởng đến ruột. Một số bệnh nhân có thể gặp:

• Đau hoặc viêm khớp.

• Tổn thương da.

• Viêm mắt.

• Loét miệng.

• Một số bệnh lý gan và đường mật.

Những biểu hiện ngoài đường tiêu hóa đôi khi xuất hiện song song với đợt bùng phát của bệnh.

Ngoài các triệu chứng về đường tiêu hóa, IBD có thể gây ra các vấn đề khác

Bệnh viêm ruột có nguy hiểm không?

IBD là bệnh mạn tính và có thể gây nhiều biến chứng nếu tình trạng viêm không được kiểm soát tốt.

Thiếu máu và suy dinh dưỡng

Đi ngoài ra máu kéo dài có thể gây thiếu máu thiếu sắt. Trong khi đó, tiêu chảy, chán ăn và giảm hấp thu có thể dẫn đến thiếu năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất.

Trẻ em mắc IBD còn có nguy cơ ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển nếu bệnh hoạt động kéo dài.

Hẹp và tắc ruột

Bệnh Crohn có thể gây viêm sâu và hình thành mô sẹo trên thành ruột. Theo thời gian, đoạn ruột bị hẹp có thể cản trở sự di chuyển của thức ăn và gây tắc ruột.

Người bệnh có thể đau bụng dữ dội, chướng bụng, nôn và không thể đại tiện hoặc trung tiện.

Áp xe và đường rò

Crohn có thể gây tổn thương xuyên qua thành ruột, tạo đường thông bất thường giữa các đoạn ruột hoặc giữa ruột với các cơ quan khác.

Các ổ viêm cũng có thể hình thành áp xe chứa mủ và cần điều trị bằng kháng sinh, dẫn lưu hoặc phẫu thuật.

Phình đại tràng nhiễm độc

Phình đại tràng nhiễm độc là biến chứng hiếm nhưng nguy hiểm, thường liên quan đến viêm đại tràng nặng.

Đại tràng giãn lớn và mất khả năng co bóp, có nguy cơ thủng ruột và nhiễm trùng nghiêm trọng. Đây là tình trạng cần được điều trị cấp cứu.

Tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng

Người bị viêm loét đại tràng kéo dài hoặc bệnh Crohn ảnh hưởng nhiều đến đại tràng có nguy cơ ung thư đại trực tràng cao hơn dân số chung.

Nguy cơ phụ thuộc vào thời gian mắc bệnh, phạm vi đại tràng bị viêm và một số yếu tố khác. Vì vậy, người mắc viêm đại tràng lâu năm thường cần chương trình nội soi theo dõi ung thư phù hợp.

Chẩn đoán bệnh viêm ruột

Không có một xét nghiệm duy nhất có thể chẩn đoán tất cả trường hợp mắc viêm đường ruột (IBD). Bác sĩ thường kết hợp triệu chứng, tiền sử bệnh và nhiều xét nghiệm khác nhau để xác định bệnh cũng như loại trừ nhiễm trùng hoặc các nguyên nhân khác.

Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu có thể giúp phát hiện:

• Thiếu máu.

• Dấu hiệu viêm.

• Rối loạn điện giải.

• Thiếu hụt dinh dưỡng.

Các kết quả này cũng có thể hỗ trợ đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh.

Xét nghiệm phân

Xét nghiệm phân được sử dụng để loại trừ một số nguyên nhân nhiễm trùng và đánh giá tình trạng viêm đường ruột.

Một số dấu ấn như calprotectin trong phân có thể hỗ trợ phát hiện viêm và theo dõi hoạt động của bệnh.

Nội soi đại tràng

Nội soi giúp bác sĩ quan sát trực tiếp niêm mạc đại tràng và đoạn cuối ruột non, xác định vị trí cũng như mức độ tổn thương.

Trong quá trình nội soi, bác sĩ có thể lấy các mẫu mô nhỏ để sinh thiết. Kết quả giải phẫu bệnh đóng vai trò quan trọng trong việc phân biệt IBD với những bệnh lý khác.

Chẩn đoán hình ảnh

Chụp CT, MRI hoặc các phương pháp chuyên biệt đánh giá ruột non có thể được chỉ định, đặc biệt đối với bệnh Crohn.

Các phương tiện này giúp phát hiện tổn thương nằm ngoài phạm vi nội soi và đánh giá những biến chứng như hẹp ruột, áp xe hoặc đường rò.

Nội soi đại tràng là biện pháp giúp xác định chính xác tình trạng bệnh

Điều trị bệnh viêm ruột

Mục tiêu điều trị IBD là giảm và kiểm soát tình trạng viêm, đưa bệnh vào giai đoạn thuyên giảm, duy trì thuyên giảm và hạn chế biến chứng.

Không có một phác đồ phù hợp với tất cả bệnh nhân. Phương pháp điều trị phụ thuộc vào thể bệnh, vị trí tổn thương, mức độ nghiêm trọng và khả năng đáp ứng thuốc.

Thuốc aminosalicylate

Các thuốc thuộc nhóm 5-ASA, chẳng hạn mesalazine, thường được sử dụng trong điều trị viêm loét đại tràng mức độ nhẹ đến trung bình.

Thuốc giúp giảm tình trạng viêm ở niêm mạc đại tràng và có thể được sử dụng để duy trì thuyên giảm ở một số bệnh nhân.

Corticosteroid

Corticosteroid có tác dụng chống viêm mạnh và có thể được sử dụng trong các đợt bệnh bùng phát từ trung bình đến nặng.

Tuy nhiên, nhóm thuốc này không phù hợp để duy trì điều trị lâu dài do nguy cơ gây nhiều tác dụng phụ. NIDDK cũng khuyến cáo corticosteroid chủ yếu được sử dụng trong thời gian ngắn để kiểm soát đợt bệnh hoạt động.

Thuốc điều hòa miễn dịch

Các thuốc ức chế hoặc điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch có thể được sử dụng ở những bệnh nhân cần kiểm soát bệnh lâu dài hoặc không đáp ứng đầy đủ với các phương pháp khác.

Người sử dụng thuốc cần được theo dõi định kỳ do có thể xuất hiện tác dụng phụ và tăng nguy cơ một số nhiễm trùng.

Thuốc sinh học và thuốc phân tử nhỏ

Các phương pháp điều trị hiện đại có thể nhắm vào những con đường cụ thể tham gia quá trình viêm.

Thuốc sinh học và một số thuốc phân tử nhỏ được sử dụng ngày càng nhiều cho bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng mức độ trung bình đến nặng, đặc biệt khi các phương pháp điều trị thông thường không mang lại hiệu quả đầy đủ.

Phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi thuốc không kiểm soát được bệnh hoặc xuất hiện những biến chứng nghiêm trọng.

Đối với viêm loét đại tràng, phẫu thuật cắt toàn bộ đại tràng và trực tràng có thể loại bỏ phần đường ruột bị bệnh.

Ngược lại, phẫu thuật không chữa khỏi hoàn toàn bệnh Crohn, bởi tình trạng viêm có thể tái phát tại những phần khác của đường tiêu hóa. Tuy nhiên, phẫu thuật có thể xử lý hẹp ruột, tắc ruột, áp xe, đường rò hoặc những biến chứng khác.

Người mắc IBD nên ăn uống như thế nào?

Không có một chế độ ăn duy nhất có thể chữa khỏi bệnh viêm ruột.

Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ nhằm hạn chế sụt cân và thiếu chất. Khi bệnh ổn định, khẩu phần có thể đa dạng với nguồn protein, tinh bột, rau củ, trái cây và chất béo phù hợp.

Trong đợt bùng phát, một số người có thể cần tạm thời điều chỉnh chất xơ, chất béo, sữa hoặc những thực phẩm làm triệu chứng nặng hơn.

Người bệnh không nên tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài vì có thể dẫn đến suy dinh dưỡng. Nếu sụt cân, thiếu máu hoặc có dấu hiệu thiếu chất, nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.

Phân biệt bệnh viêm ruột IBD và hội chứng ruột kích thích IBS

IBD và IBS là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau, mặc dù đều có thể gây đau bụng, tiêu chảy hoặc thay đổi thói quen đại tiện.

IBD gây viêm và tổn thương thực thể trong đường tiêu hóa. Nội soi, xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh có thể phát hiện các bất thường như viêm và loét.

Trong khi đó, hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn tương tác não – ruột, gây các triệu chứng tiêu hóa nhưng không tạo ra tình trạng viêm hoặc tổn thương cấu trúc đặc trưng như IBD.

IBD cũng có nguy cơ gây các biến chứng như hẹp ruột, đường rò, chảy máu hoặc tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng ở một số nhóm bệnh nhân, trong khi IBS không gây những tổn thương này.

Khi nào người bệnh nên đi khám?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các triệu chứng đường tiêu hóa kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, đặc biệt khi có:

• Tiêu chảy kéo dài.

• Đi ngoài ra máu.

• Đau bụng thường xuyên.

• Mót rặn hoặc đại tiện gấp.

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.

• Sốt hoặc mệt mỏi kéo dài.

• Thiếu máu không rõ nguyên nhân.

Cần thăm khám sớm nếu xuất hiện đau bụng dữ dội, chảy máu đường tiêu hóa nhiều, nôn kéo dài, mất nước hoặc sốt cao vì đây có thể là biểu hiện của đợt viêm nặng hoặc biến chứng cần điều trị kịp thời.

>> Xem Thêm: Hội Chứng Ruột Kích Thích IBS Là Gì?